خبرگزاری مهر،یادداشت مهمان_ محمدمهدی جهان پرور، استاد دانشگاه، واضح و مبرهن است که رسانهها در دوران بحران و جنگ، نقشی چندوجهی و بسیار تأثیرگذار در جامعه ایفا میکنند. از اینرو این نقش را میتوان در ابعاد مختلف مورد بررسی قرارداد. از میان این ابعاد میتوان به اطلاعرسانی دقیق و به موقع اشاره کرد، پیش از آنکه خبرها بیات و یا به صورت روایات متناقض منتشر شود. از دیگر ابعاد کاهش اضطراب و عدم قطعیت است که رسانه می بایست با ارائه اطلاعات صحیح و شفاف در مورد وضعیت و شرایط موجود، تهدیدات، و اقدامات صورت گرفته، به کاهش اضطراب و گمانهزنیهای نادرست در جامعه کمک کند. بعد دیگر، مقابله با شایعات و اطلاعات نادرست از طریق انتشار اخبار موثق و رد شایعات با هدف جلوگیری از تفرقه و انشقاق و تشدید بحران است که می تواند تحلیلهای مخاطب را جهت دهی کند. همچنین ارائه دستورالعملهای ایمنی با آموزش نکات ایمنی، نوع و نحوه پناه گرفتن، و اقدامات لازم در زمان بروز خطرات به منظور نجات جان افراد و ایجاد و افزایش حس آمادگی در آنها، از ابعاد دیگر این نقش است. نقش دیگر رسانه تقویت حس همبستگی و انسجام اجتماعی از طریق بازتاب صدای جامعه با نمایش داستانها و تجربیات مردم عادی است که منجر به ایجاد حس همدلی و درک متقابل میشود. از دیگر ابعاد، ترویج روحیه فداکاری، ایثار و گذشت با برجسته کردن نقش نیروهای جان بر کف امدادی، نظامی و مردمی در خط مقدم است که می تواند الهامبخش و تقویتکننده روحیه جمعی باشد. همچنین ایجاد روایات مشترک با بازتاب سبقه فرهنگی – تمدنی، هویت ملی و تاریخی، و ارزشهای مشترک، به تقویت حس همدلی، تعلق و یکپارچگی در جامعه کمک می کند. مدیریت روانی و هیجانی جامعه با حفظ امید و خوشبینی از طریق انتشار اخبار امیدبخش، موفقیتهای کوچک و چشماندازهای روشن برای آینده، در حفظ روحیه جامعه و جلوگیری از یأس و ناامیدی بسیار قابل توجه است. پرداختن به مسائل روانی با ارائه محتواهایی که به مدیریت استرس، اضطراب، و تروما توسط افراد در مواجهه با فشارهای روانی بحران نیز کمک کننده است. ضمن اینکه ایجاد فضایی برای ابراز احساسات با فراهم کردن بستر بیان نگرانیها، ترسها، و امیدها به شیوهای سازنده از ضروریات شمرده می شود. همچنین آموزش و توانمندسازی آحاد جامعه شامل آموزش مهارتهای بقا و مقابله با ارائه آموزشهای عملی در زمینههای مختلف از جمله کمکهای اولیه، مدیریت منابع، و حفظ سلامت روان و معرفی الگوهای تابآوری با نمایش افرادی که با موفقیت بحرانها را پشت سر گذاشتهاند نیز میتواند به عنوان الگویی قابل استفاده باشد.
رسانه و چالشهای پیش رو
از میان چالشهای موجود در رسانه که اجتناب ناپذیر است میتوان به توازن در انتقال اطلاعات با برقراری تعادل از سوی رسانهها اشاره داشت. به گونه ای که با ارائه اطلاعات ضروری از ایجاد وحشت یا اضطراب بیش از حد شهروندان جلوگیری می کند. دقت به صحت اخبار و تاکید ویژه بر صحت سنجی در شرایط بحرانی نیز قابل توجه است، چرا که سرعت انتشار بالای اخبار احتمال انتشار اطلاعات نادرست را افزایش میدهد. همچنین اهمیت دهی به رسانههای نوین نیز می بایست در دستور کار قرار گیرد. زیرا شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای آنلاین، در بحرانها، نقش دوگانه منبع اطلاعات سریع، و بستر انتشار شایعات را دارند و مدیریت این فضا بسیار پیچیده است. از طرفی نقش نهادهای رسمی و غیررسمی با همکاری رسانههای دولتی، خصوصی، و نهادهای مردمی نیز برای ایجاد یک جبهه رسانهای واحد و هماهنگ، بسیار مهم ارزیابی می شود. بنابراین رسانهها میتوانند با ایفای مسئولانه نقش خود، به طور قابل توجهی به تقویت تابآوری اجتماعی، حفظ انسجام ملی و اتحاد، و عبور موفقیتآمیز جامعه از دوران بحران و جنگ کمک کنند.
چارچوب مفهومی تابآوری اجتماعی
همانگونه که می دانیم تابآوری اجتماعی، توانایی یک جامعه برای مقابله، سازگاری، و بازیابی خود در برابر شوکها و تنشهای مختلف (بلایای طبیعی، بحرانهای اقتصادی، جنگها و پاندمیها) است. این مفهوم فراتر از تابآوری فردی است و به ظرفیتهای جمعی، شبکههای اجتماعی، نهادی، و فرهنگی جامعه اشاره دارد. همچنین رسانه شامل تمام ابزارهای ارتباطی است که قادر است اطلاعات را منتقل کند، از رسانههای سنتی (تلویزیون، رادیو، روزنامه) گرفته تا رسانههای نوین (وبسایتها، شبکههای اجتماعی، پیامرسانها). لذا در شرایط بحران، نقش رسانهها در اطلاعرسانی، شکلدهی افکار عمومی، و مدیریت احساسات بسیار حیاتی است. با توجه به اینکه بحران و جنگ هم شرایطی است که ثبات جامعه را به طور جدی به چالش میکشد و نیازمند واکنشهای سریع و مؤثر و به موقع در سطوح مختلف فردی، اجتماعی، و حکومتی است.
در تحلیل جامع نقش رسانه در تقویت تابآوری اجتماعی ایرانیان حین بحران و جنگ، نقش رسانه را میتوان در سطوح مختلف تحلیل کرد:
الف) سطح اطلاعاتی و شناختی
- ارائه اطلاعات صحیح، قابل اتکا، و به هنگام در خصوص ماهیت بحران و جنگ، شدت آن، حوزه تأثیرگذاری، و اقدامات پیشگیرانه یا امدادی.
- کاهش عدم قطعیت و اضطراب ناشی از جهل؛ افزایش حس کنترل و آمادگی از طریق آگاهی از خطرات و نحوه مقابله با آنها؛ و جلوگیری از هجوم اطلاعات نادرست و شایعات که میتواند باعث وحشت و بیاعتمادی شود.
- تحقیقات نشان میدهند که در بلایای طبیعی، دسترسی سریع به اطلاعات موثق از سوی رسانههای رسمی (صداوسیما، خبرگزاریهای معتبر) در مدیریت اولیه بحران و کاهش تلفات نقش مهمی داشته است.
- رسانهها وظیفه دارند با شناسایی و رد کردن شایعات، اخبار جعلی، و عملیات روانی دشمن، از تأثیر مخرب آنها بر افکار عمومی و انسجام اجتماعی جلوگیری کنند.
- حفظ اعتماد عمومی به نهادهای مسئول و رسانههای خودی؛ جلوگیری از ایجاد شکاف و تفرقه در جامعه؛ و تمرکز جامعه بر مسائل اصلی و واقعی بحران به جای درگیر شدن با اطلاعات ناصحیح.
- در عصر دیجیتال، سرعت انتشار اطلاعات نادرست در شبکههای اجتماعی بسیار بالاست و مقابله با آن نیازمند همکاری فعالان رسانهای، کارشناسان، و حتی خود کاربران است.
- آموزشهای کاربردی به منظور نحوه مواجهه با بحران (مثل کمکهای اولیه، اصول پناهگیری، مدیریت مصرف منابع، بهداشت روانی در شرایط بحران و غیره).
- افزایش توانمندی فردی و خانوادگی در مدیریت شرایط سخت؛ کاهش اتکاء به کمکهای خارجی در مراحل اولیه بحران؛ و ارتقاء سطح آمادگی عمومی جامعه.
ب) سطح روانی و هیجانی
- رسانهها با تولید و انتشار محتوایی که امید، همبستگی، اراده، و مقاومت را ترویج میکند، می توانند به حفظ روحیه جامعه کمک کنند.
- جلوگیری از شیوع ناامیدی، ترس و استیصال؛ ایجاد و تقویت انگیزه برای همکاری و مشارکت در امور دفاعی و بازسازی؛ و ایجاد حس امید به آینده.
- استفاده از داستانهای موفقیت آمیز و پیروزمندانه، بازتاب فداکاریها، برجسته کردن نمادهای ملی و فرهنگی، و ارائه چشماندازهای مثبت.
- تبیین روایات مشترک تاریخی، فرهنگی، و هویتی که جامعه را حول یک هویت جمعی منسجم میکند.
- ایجاد حس تعلق عمیق به وطن و احساس "ما" در برابر "دشمن" یا "بحران"؛ و تقویت اراده جمعی برای دفاع یا مقاومت. به عنوان نمونه، مستندهای تاریخی و فیلمهای سینمایی با مضامین دفاع مقدس، برنامههای فرهنگی که میراث مشترک را بازنمایی شود.
- اعتباربخشی به تجربیات فردی و ایجاد روحیه جمعی توسط رسانهها با بازتاب داستانها و تجربیات افراد آسیبدیده یا کسانی که موفق به تابآوری شدهاند. این امر به افراد کمک میکند تا احساس کنند تنها نیستند و تجربیاتشان دیده و شنیده میشود. همچنین، داستانهای موفقیتآمیز میتواند الگویی برای دیگران باشد.
ج) سطح اجتماعی و رفتاری
- ترویج مشارکت اجتماعی و مدنی با تشویق مردم به مشارکت در فعالیتهای داوطلبانه، کمک به نیازمندان، همکاری با نهادهای امدادی، و رعایت پروتکلها.
- تقویت شبکههای حمایتی غیررسمی با افزایش سرمایه اجتماعی؛ بهبود هماهنگی بین مردم و نهادها؛ و افزایش ظرفیت جامعه برای واکنش سریع و مؤثر.
- فراخوانهای رسانهای، گزارش از فعالیتهای داوطلبانه، و معرفی فرصتهای مشارکت.
- شکلدهی به هنجارها و ارزشهای مرتبط با تابآوری با ترویج ارزشهایی مانند مسئولیتپذیری، همکاری، ایثار، استقامت، و انعطافپذیری از طریق محتوای رسانهای.
نهادینهسازی رفتارهای حمایتی و سازنده در جامعه؛ و ایجاد انتظارات اجتماعی مثبت در مواجهه با بحران.
- نظارت و پاسخگویی (در صورت امکان): در برخی چارچوبها، رسانهها میتوانند به عنوان ناظر بر عملکرد نهادهای مسئول عمل کرده و بر پاسخگویی آنها در قبال بحران تأکید کنند.
- افزایش کارایی و اثربخشی نهادهای مدیریت بحران؛ و جلب اعتماد عمومی از طریق شفافیت. (البته این نقش در شرایط جنگ یا بحرانهای شدید ممکن است محدود شود).
د) زوایای نقش رسانههای نوین و شبکههای اجتماعی
- سرعت بالای انتشار اطلاعات، امکان تعامل و مشارکت گسترده، دسترسی آسان برای اقشار مختلف، و قابلیت انتقال پیامهای هدفمند و شخصیسازی شده از مزایا و نقطه قوت رسانه به شمار می رود.
- سهولت انتشار شایعات و اطلاعات نادرست، ایجاد حبابهای اطلاعاتی، قابلیت سوءاستفاده توسط عوامل خارجی برای جنگ روانی، پیچیدگی در مدیریت و راستیآزمایی محتوا، و احتمال ایجاد اضطراب و مقایسههای اجتماعی مخرب از معایب و نقطه ضعف رسانه به شمار می رود.
- نیاز به سواد رسانهای قوی در جامعه، نقش فعال نهادهای مسئول در تولید محتوای موثق و انتشار سریع آن در این فضاها، و استفاده از ظرفیت این رسانهها برای بسیج عمومی و اطلاعرسانی هدفمند از راهبردهای رسانه به شمار می رود.
نظر شما