خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: شیخ اجل هشتصد سال پیش اینطور نوشته است: «ملوک جهان را نصیحت رب العالمین بسنده است که در کتاب مجید میفرماید: و اذا حکمتم بین الناس ان تحکموا بالعدل. و دیگر فرمود: ان الله یأمر بالعدل و الاحسان. مُجملی فرمود تعالی و تقدس، که مفصل آن در دفترها نشاید گفتن. اما به قدر طاقت کلمهای چند بیان کنیم در معنی عدل و احسان، و بالله التوفیق.» این بخشی از مقدمه رساله نصیحت الملوک سعدی است.
در فرهنگ ایرانی، تأکید بر عدل و داد همواره به چشم میخورد و این موضوع در ادبیات پیش از اسلام، به ویژه در قالب اندرزنامهها تجلی یافته است. آثاری چون سیاستنامه، قابوسنامه و نصیحتالملوک، که به وضوح تحت تأثیر میراث فرهنگی و ادبی پیشینیان قرار دارند، مفاهیم مشابهای را با استفاده از استعارهها و صورتهای زیبا بیان کردهاند. این متون معانی عمیق خود را از طبیعت، اخلاق و خرد میگیرند و در نهایت به دو مفهوم کلیدی «عدالت/داد و خیر» و «ظلم/بیداد و شر» میرسند.
بنیانهای این اندیشهها مربوط به تفکرات باستانی ایرانیان است. اهمیت این موضوعات در اندیشه دینی ایرانیان در اندرزنامهها، دسترسی پیدا کنند و اینگونه به قلمرو ادبیات وارد شوند. این تأثیرات در دوران اسلامی نیز ادامه یافته و به آثار ادبی و اخلاقی همانند سه کتاب ذکر شده و رساله نصیحت الملوک سعدی و بوستان نیز سرایت کرده است. مفهوم عدالت و ظلم، به عنوان یکی از محورهای اساسی اندیشههای کهن ایرانی، در قالب استعارههای مفهومی به حیات خود ادامه داده و درونمایه فرهنگی و دینی ایران باستان را به نسلهای بعد منتقل کرده است.
نصیحت الملوک امام محمد غزالی
در «نصیحتالملوک» غزالی، اصول بنیادین رفتار حاکمان با مردم و شیوه درست اداره حکومت بیان شده است. غزالی در این اثر بر ضرورت عدالت، تقوا، فروتنی و پرهیزگار بودن پادشاهان تأکید میکند و آنها را به رعایت اخلاق نیکو در مقام قدرت فرا میخواند. او این کتاب را با هدف هدایت زمامداران به سوی رفتار عادلانه و مشروعیتبخش نوشت و تأثیر مهمی بر اندیشه سیاسی دوران خود گذاشت.
غزالی در ادامه، وظایف اصلی حکومت را توضیح میدهد؛ از جمله تأمین امنیت، اجرای عدالت، سامان دادن به امور معاش مردم و مراقبت از نظم عمومی. او همچنین آفات حکومت را برمیشمارد؛ خطراتی مانند ظلم، فساد، اسراف و بیتوجهی به رضایت مردم، که میتوانند اساس حکومت را تهدید کنند. در نگاه او، دوری از این آسیبها نیازمند تقویت اخلاق فردی و حکومتی است.
یکی از محورهای مهم کتاب، رابطه میان رفتار حاکم و رضایت الهی است. غزالی باور دارد که حکومتداری صحیح، نه تنها به سامان جامعه میانجامد، بلکه موجب تقرب به خداوند میشود. از نظر او، پادشاهی که به عدالت رفتار کند، از پشتیبانی الهی برخوردار خواهد شد و مشروعیتش در نگاه مردم نیز استوار میشود. این اثر که به زبان فارسی نوشته شده، در زمان خود جایگاهی اثرگذار در میان متون اخلاق سیاسی داشت.
قابوسنامه، گفتگوی پادشاه با شاهزاده ای جوان
«قابوسنامه» اثر کیکاووس بن اسکندر وشمگیر، از مهمترین اندرزنامههای سده پنجم هجری است که نویسنده آن را برای آموزش شیوه درست زیستن به پسرش گیلانشاه تألیف کرده است. قابوسنامه یکی از گفتوگومحورترین اندرزنامههاست؛ نویسنده اغلب مستقیم با پسرش سخن میگوید، لحن کتاب صمیمی، واقعی و گاه بسیار صریح یا طنزآمیز است؛ برخلاف سیاستنامه که بیشتر رنگ حکومتی و دیوانی دارد.
این کتاب در ۴۴ باب تنظیم شده و موضوعاتی بسیار متنوع از آداب معاشرت، علمآموزی و دوستی تا امور مربوط به جنگ، شکار، پزشکی، موسیقی و زندگی روزمره را در بر میگیرد. نثر ساده و صریح آن، همراه با لحن مستقیم نویسنده در خطاب به فرزندش، قابوسنامه را به یکی از منابع ارزشمند برای شناخت فرهنگ و سبک زندگی ایرانیان آن دوره بدل کرده است. این اثر علاوه بر جنبههای اخلاقی و آموزشی، از نظر تاریخی نیز اهمیت دارد؛ زیرا تصویری روشن از آداب و رفتار اجتماعی در قرن پنجم هجری ارائه میدهد و نمونهای شاخص از نثر فارسی پیش از دوره مغول به شمار میآید.
از دیدگاه تاریخی و ادبی، قابوسنامه پلی است میان حکمت عملی، تجربه شخصی و تربیت اخلاقی؛ و همین باعث شده قرنها در ایران و حتی خارج از ایران مورد توجه باشد.
سیاست نامه ای که وزیر مدبر و مقتدر نوشت
«سیاستنامه» یا «سیرالملوک» از مهمترین متون کلاسیک اندرزنامهای در زبان فارسی است. این کتاب را خواجه نظامالملک طوسی وزیر نامدار سلجوقیان در سدهی پنجم هجری نوشته است. او بر اساس تجربه طولانیاش در اداره حکومت، مجموعهای از پندها، تحلیلها و داستانها را گردآوری کرده تا راهنمایی برای اداره درست کشور و آشنا ساختن پادشاه با اصول کشورداری باشد.
این کتاب در پنجاه فصل تنظیم شده و به موضوعاتی چون ضرورت عدالت، سازماندهی دیوانها، شیوه انتخاب وزیران و کارگزاران، چگونگی برخورد با دشمنان، اهمیت امنیت راهها، تربیت پادشاه، و نیز آسیبها و فسادهای رایج در دستگاه حکومت و... میپردازد. یکی از ویژگیهای برجسته سیاستنامه، استفاده گسترده از حکایتها و نمونههای تاریخی است؛ روایتهایی که به زعم نظامالملک، گویا و آموزندهاند و به پادشاه نشان میدهند چگونه رفتار یا بیتدبیری میتواند سرنوشت یک حکومت را دگرگون کند.
همین تلفیق تجربه عملی، زبان روشن و حکایتهای اثرگذار باعث شده سیاستنامه در کنار آثاری چون قابوسنامه و نصیحتالملوک، از مهمترین منابع اندیشه سیاسی در ایران دوره اسلامی و نمونه کاملی از سنت پندنامهنویسی باشد.
نصیحت الملوک و باب اول بوستان سعدی
در کنار این آثار، «رساله نصیحتالملوک» منسوب به سعدی نیز پندنامهای اخلاقی ـ سیاسی برای پادشاهان است. این رساله با وجود کوتاهی، مباحثی درباره عدالت، دوری از ستم، رعایت حال مردم، پایبندی به پیمانها، برگزیدن وزیران شایسته و سادهزیستی مطرح میکند. نثر آن ساده و موجز و نزدیک به شیوه اخلاقگرایانه سعدی در گلستان است. با اینکه نسبت آن به سعدی محل بحث برخی پژوهشگران است، اندیشه مرکزیاش همان ستایش عدالت و نکوهش استبداد است که در آثار مسلم سعدی نیز دیده میشود.
در باب اول بوستان و البته در میان دیگر حکایات سعدی پند و اندرز به شاهان و حاکمان بسیار دیده میشود، و لاجرم تک بیتهای آنها را در میانه همین رساله میتوان دید. سعدی پس از 150 بند از حکایات و کلمات قصار، در بند پایانی میگوید:
«وقتی که حادثهای موجب تشویش خاطر بود، طریق آن است که شبانگاه که خلق آرام گیرند استعانت به درگاه خدای تعالی برد، و دعا و زاری کند، و نصرت و ظفر طلبد. پس آنگه به خدمت زهاد و عباد قیام نماید و همت خواهد و خاطر به همت ایشان مصروف دارد، پس به زیارت بقاع شریف رود و از روان ایشان مدد جوید، پس در حق ضعیفان و یتیمان و محتاجان شفقت فرماید، و تنی چند از زندانیان رهایی دهد. پس آنگاه نذر و خیرات کن، آنگاه لشکریان را نوازش کند و به وعده خیر امیدوار گرداند. آنگاه به تدبیر و مشاورت دوستان خردمند یکدل در دفع مضرت آن حادثه سعی نماید؛ پس چون به مراد دل میسر شود شکر و فضل خداوند تعالی بگوید و از کفایت و قدرت خویش نبیند. آنگاه به نذرهایی کرده وفا کند و شکرانه بدهد، تا نوبت دیگر چون واقعه پیدا گردد، دلها به جانب او مایل باشد و خواطر جمهور با او یار و نصرت و فتحش را امیدوار... چندین نصیحت سعدی را به طریق صدق و ارادت کار بندد، که به توفیق خداوند ملک و دینش به سلامت باشد و نفس و فرزند به عافیت، دنیا و آخرت به مراد، والله اعلم بالصواب و الیه مرجع المآب»
ایران امروز، سیراب از سرچشمه فضایل پیشینیان
ایران امروز، نتیجه یک هویت گسسته نیست، بلکه بر پایه تداومی تاریخی استوار است. عمر طولانی این اندرزنامه ها و همراهی وزرای اندیشمند و مردان خردمند با حاکمان در طول تاریخ ایران، نشاندهنده قامت بلند تمدن در این سرزمین کهن است، که در روند رشد خود هرکس که خواسته آن را به درستی درک کند لاجرم میبایست بر قلهای از اخلاق و دانش و فضیلت ایستاده باشد. آنطور که سعدی میگوید:
پرده بردار، که بیگانه خود این روی نبیند
تو بزرگی و در آیینۀ کوچک ننمایی
نظر شما