خبرگزاری مهر - مجله مهر: تنگه هرمز تنها یک آبراه نیست؛ نقطهای است که سرنوشت انرژی جهان، مناسبات قدرت و تاریخ افتخارآمیز مقاومت ایران در آن گره خورده است. از روزگار هخامنشیان تا امروز، این گذرگاه باریک همواره صحنه رویارویی حاکمیت ایرانی با قدرتهای فرامنطقهای بوده است. در این نوشتار، مرور میکنیم که چگونه این گلوگاه استراتژیک از یک مسیر تجاری به نماد اعمال حاکمیت ملی تبدیل شد.
در میان تمامی نقاط ژئوپلیتیکی جهان، کمتر مسیری را میتوان یافت که به اندازه تنگه هرمز، در طول تاریخ، محل تلاقی قدرت، تجارت و منازعه بوده باشد. این گذرگاه باریک، نهتنها شاهراه حیاتی انرژی جهان است، بلکه آینهای از تاریخ تقابل ایران با قدرتهای خارجی نیز محسوب میشود. بررسی تاریخی نشان میدهد که تنگه هرمز از دوران باستان، در قلمرو تمدنهای ایرانی قرار داشته و همواره بخشی از ساختار حاکمیتی این سرزمین بوده است. از هخامنشیان تا ساسانیان، این منطقه نقش کلیدی در کنترل مسیرهای تجاری شرق به غرب ایفا میکرد و بهعنوان یکی از نقاط ثقل قدرت دریایی ایران شناخته میشد. اما نقطه عطف این تاریخ، به قرن شانزدهم میلادی بازمیگردد؛ زمانی که پرتغالیها، بهعنوان نخستین قدرت استعماری دریایی، با هدف تسلط بر تجارت جهانی، وارد خلیج فارس شدند. اشغال جزیره هرمز در سال ۱۵۱۵ میلادی توسط آلفونسو د آلبوکرک، آغازگر دورهای از حضور نظامی اروپاییها در این منطقه بود که نزدیک به یک قرن ادامه یافت.
پایان این اشغال، در سال ۱۶۲۲ و با فرمان شاهعباس صفوی و فرماندهی امامقلیخان رقم خورد. در این عملیات، ایران از حمایت محدود نیروی دریایی کمپانی هند شرقی انگلیس بهره برد؛ اقدامی تاکتیکی که به شکست پرتغالیها انجامید، اما در ادامه، مسیر نفوذ تدریجی انگلیسیها در خلیج فارس را هموار کرد. در قرون بعد، انگلیس نه از طریق اشغال مستقیم، بلکه با بهرهگیری از ابزارهای سیاسی، اقتصادی و نظامی، به یکی از بازیگران اصلی منطقه تبدیل شد. این الگو، نمونهای از گذار استعمار از «سلطه نظامی» به «نفوذ غیرمستقیم» در ساختارهای منطقهای بود. با ورود به دوران معاصر، تنگه هرمز همچنان جایگاه خود را بهعنوان یک نقطه استراتژیک حفظ کرد.
در جریان جنگ ایران و عراق، این منطقه بار دیگر به صحنه رویارویی قدرتهای جهانی تبدیل شد. حضور نظامی ایالات متحده آمریکا در خلیج فارس و درگیریهای مستقیم با نیروهای ایرانی، نشان داد که اهمیت این گذرگاه در معادلات ژئوپلیتیکی جهانی، نهتنها کاهش نیافته، بلکه پررنگتر نیز شده است. در این میان، نام شهید نادر مهدوی بهعنوان یکی از نمادهای مقاومت در این منطقه ثبت شده است؛ فرماندهای که در سال ۱۳۶۶، در جریان درگیری با نیروهای آمریکایی در حوالی جزیره فارسی، با تکیه بر تاکتیکهای نامتقارن دریایی، نقش مهمی در مقابله با حضور نظامی خارجی ایفا کرد.
اما شاید مهمترین فصل این روایت در دهههای اخیر، با ظهور فرماندهانی رقم خورد که بازدارندگی دریایی ایران را از تهدید به اعمال حاکمیت عملی تبدیل کردند. شهید علیرضا تنگسیری، دریادار سپاه پاسداران که از سال ۱۳۹۷ فرماندهی نیروی دریایی سپاه را بر عهده داشت، نماد این تحول بود. او که در دوران جنگ تحمیلی در محیطهای آبی جنوب پرورش یافت، فلسفهای متفاوت از نیروی دریایی را دنبال میکرد: نیروی دریایی سپاه نه برای حضور در اقیانوسها، بلکه برای عملیات در آبراههای بسته و حساسی طراحی شده که مسیرهای تجارت جهانی، جریان انرژی و حضور نظامی بیگانه در آنها تلاقی میکنند.او بر توسعه قابلیتهای نامتقارن مانند شناورهای تندرو، سامانههای موشکی ساحلی، مینهای دریایی و یگانهای تکاور تأکید داشت و تاکتیکهایی همچون «ازدحام قایقهای تندرو» و «عملیاتهای استشهادی» را در دستور کار قرار داد. این رویکرد، بازدارندگی ایران در برابر ناوگانهای نظامی فرامنطقهای را به شکلی بنیادین تغییر داد.
یکی از برجستهترین ویژگیهای دوران فرماندهی شهید تنگسیری، تبدیل رویکرد ایران از «تهدید به بستن تنگه» به «اعمال حاکمیت عملی» بر این آبراه بود. او بارها تأکید میکرد که هرگونه تردد در تنگه هرمز باید با هماهنگی کامل با مقامات دریایی ایران انجام شود و حتی بر ضرورت انجام این هماهنگی به زبان فارسی تأکید داشت. در جریان جنگ اخیر که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، این رویکرد به اوج خود رسید. در روزهای منتهی به شهادت او، رسانههای ایرانی گزارش دادند که بیش از ۳۵۰ فروند کشتی از جمله ۲۵ ابرتانکر و ۷۰ فروند حامل گاز، منتظر دریافت مجوز از ایران برای عبور از تنگه هرمز بودند. او در آخرین پستهای خود در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که «هیچ کشتی مرتبط با متجاوزان به ایران حق عبور ندارد». در روزهای پایانی فرماندهی او، نیروی دریایی سپاه عملاً تنگه هرمز را به روی کشتیهای مرتبط با آمریکا و رژیم صهیونیستی بسته بود و این سیاست نه تنها تردد دریایی، بلکه بازارهای جهانی انرژی را نیز تحت تأثیر قرار داد.
سرانجام، بامداد ۶ فروردین ۱۴۰۵ ساعت ۳ بامداد، شهید تنگسیری در جریان نشستی با فرماندهان ارشد نیروی دریایی سپاه در بندرعباس، هدف حملات هوایی رژیم صهیونیستی قرار گرفت و پس از چند روز بر اثر شدت جراحات وارده، در روز ۹ فروردین ۱۴۰۵ به شهادت رسید. پس از شهادت او، سپاه پاسداران در بیانیهای رسمی تأکید کرد که نیروی دریایی سپاه با وجود فقدان فرمانده خود، «ضربات کوبندهای» به دشمن وارد کرده و «کنترل قاطعانه تنگه هرمز» را ادامه میدهد و اعلام کرد که «تا نابودی کامل دشمن دست از پایداری برنخواهد داشت». رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیتالله مجتبی خامنهای، نیز در پیامی، شهید تنگسیری را «سرباز ایران و نگهبان اسلام» در این جنگ توصیف کردند.
شهید علیرضا تنگسیری حلقه وصل تاریخ دریایی ایران در دو دوره است؛ از جبهههای جنگ تحمیلی تا تغییر معادلات قدرت در خلیج فارس. شهادت او در اوج نبرد، نه پایان راه، بلکه تأکیدی بر تداوم خط مقاومتی بود که پیش از او شهید نادر مهدوی و دیگر فرماندهان دریایی ایران آن را دنبال میکردند. امروز نیز تنگه هرمز، این روایت زنده تاریخ و قدرت، همچنان در کانون رقابتهای جهانی قرار دارد و ایران با تکیه بر میراث این فرماندهان، حاکمیت خود را با قدرت تمام اعمال میکند.
۰۳:۰۸ - ۱۴۰۵/۰۱/۱۳
نظر شما