مدیریت حیرت‌انگیز آب در یزد قدیم؛ مردم کویر از دل خاک، زندگی می‌ساختند

صدیقه رمضان‌خانی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر در خصوص مدیریت و نگهداشت آب در خانه‌های تاریخی شهر یزد اظهار داشت: یکی از خانه‌های ارزشمند قدیمی یزد اکنون به موزه تبدیل شده است تا پرده از شگفتانه‌های این خانه در نزدیکی میدان امیر چخماق و سایر خانه‌های قدیمی که در بافت کهن شهر یزد جای گرفته است بردارد و نبوغ مردم کویر نمایش دهد.

وی ادامه داد: بنای این خانه که اکنون به عنوان موزه آب شناخته می‌شود به دوره قاجار و پهلوی، حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ سال پیش بازمی‌گردد و روزگاری محل زندگی خاندان کلاهدوز، از بازرگانان و تجار یزد بوده است. این خاندان احتمالا به تهیه کلاه‌های نمدی‌ و پشمی که زمانی پوشیدن آنها در یزد متداول بوده معروف بودند.

وی افزود: امروز این خانه به موزه تبدیل شده تا شیوه زندگی مردم کویر و دانش شگفت آنان در به دست آوردن و نگه داشتن آب را نشان دهد.

پژوهشگر تاریخ و فرهنگ عامه در یزد ادامه داد: معماری خانه بسیار سنجیده و هماهنگ با آب و هوای کویر ساخته شده است. حیاط در میانه خانه قرار دارد و در میان آن حوضی با آب زلال دیده می‌شود. گرداگرد حیاط، اتاق ها با ایوان و طاق‌های آراسته ساخته شدند.

رمضان‌خانی تصریح کرد: دیوارها با گچبری‌های ظریف و نقش‌های ساده اما چشم نواز زینت یافته است. در برخی اتاق‌ها ارسی‌های چوبی و شیشه‌های رنگی دیده می‌شود که نور آفتاب را نرم و رنگین به درون می‌آورد. این آراستگی‌ها در کنار سادگی معماری کویری، فضای خانه را دلنشین و آرام می‌کند.

وی گفت: یکی از بخش‌های شگفت این خانه پایاب است. پایاب راهی پلکانی در دل زمین است که از درون خانه تا نزدیکی آب قنات پایین می‌رود. مردم خانه از این راه زیرزمینی به آب دسترسی داشتند.

رمضان‌خانی بیان کرد: گاه این راه به ده‌ها پله می‌رسید و هر چه پایین‌تر می‌رفت هوا خنک‌تر می‌شد. در ژرفای پایاب، آب قنات آرام در کانالی سنگی روان بود و مردم می‌توانستند در آن جا آب بردارند یا اندکی در خنکای زمین بیاسایند.

وی گفت: دمای پایاب با سطح زمین تفاوتی چشمگیر دارد. گاهی تفاوت دما به ۱۰ درجه هم می‌رسید. در گرمای تابستان یزد که دمای هوا در سطح شهر بسیار بالا می‌رود، در ژرفای پایاب هوا چندین درجه خنک‌تر بوده است.

وی تصریح کرد: دیوارهای قطور خاک و آجر، گرمای بیرون را در خود نگه می‌دارند و اجازه نمی‌دهند گرما به درون برسد. همین سبب می‌شد پایاب همچون پناهگاهی خنک در روزهای سوزان باشد.

رمضان‌خانی بیان کرد: در این خانه همچنین دو رشته قنات مهم شهر یعنی قنات زارچ و قنات رحیم آباد از زیر بنا می‌گذرند. وجود این قنات‌ها سبب شده بود که خانه کلاهدوزها دسترسی مستقیم به آب داشته باشد.

پژوهشگر تاریخ و فرهنگ عامه در یزد ادامه داد: در موزه امروز ابزار کندن قنات، چراغ‌های ویژه مقنی‌ها، سندهای تقسیم آب و ظروف اندازه‌گیری آب نیز به نمایش گذاشته شده است تا بازدیدکننده با فرهنگ کهن آب در یزد آشنا شود.

وی گفت: از دل این خانه می‌توان فهمید که مردم کویر چگونه با دانش، صبر و هنر، از دل خاک خشک آب بیرون می‌آوردند و زندگی را در دل کویر زنده نگاه می‌داشتند. یکی دیگر از ویژگی‌های این خانه داشتن راه زیرزمینی است که در گذشته دور، محل رفت و آمده مخفی بوده است.