به گزارش خبرنگار مهر، در سالهای اخیر همزمان با تشدید ناترازی برق در کشور و افزایش فشار بر شبکه انرژی، کارشناسان حوزه انرژی معتقدند توسعه نیروگاههای خورشیدی در ایران دیگر صرفاً یک انتخاب زیستمحیطی یا اقتصادی نیست، بلکه به یک ضرورت راهبردی برای افزایش تابآوری زیرساختهای حیاتی و تقویت پدافند غیرعامل تبدیل شده است؛ راهبردی که با اتکا به تولید پراکنده، کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی و امکان ادامه فعالیت در شرایط بحران میتواند امنیت انرژی کشور را در سالهای آینده تضمین کند.
ایران بهعنوان یکی از کشورهای دارای بیشترین میزان تابش خورشیدی در جهان، ظرفیت قابلتوجهی برای توسعه این نوع انرژی دارد. با این حال کارشناسان معتقدند تحقق این ظرفیت در گرو حمایت اقتصادی دولت، تسهیل سرمایهگذاری و کاهش هزینههای اولیه احداث نیروگاههای خورشیدی است.
انرژی خورشیدی؛ زیرساختی راهبردی برای پدافند غیرعامل
در ادبیات پدافند غیرعامل، یکی از مهمترین اصول حفاظت از زیرساختهای حیاتی، پراکندگی منابع تولید و کاهش وابستگی به مراکز بزرگ متمرکز است. در سیستمهای سنتی تولید برق، نیروگاههای حرارتی یا گازی معمولاً در مقیاس بزرگ و در نقاط محدود احداث میشوند و در صورت بروز بحرانهایی مانند حملات سایبری، کمبود سوخت، زلزله یا اختلال در شبکه انتقال، امکان بروز خاموشی گسترده وجود دارد.
در مقابل، نیروگاههای خورشیدی به دلیل ماهیت تولید پراکنده میتوانند در مقیاسهای مختلف از پشتبام خانهها تا شهرکهای صنعتی احداث شوند. این ویژگی باعث میشود شبکه برق به جای تکیه بر چند نقطه محدود تولید، از هزاران واحد تولیدی کوچک و متوسط تشکیل شود؛ ساختاری که از نظر امنیت زیرساختی، مقاومت بیشتری در برابر بحرانها دارد.
اسماعیل خاتمی مجری توسعه نیروگاه های خورشیدی شرکت توزیع نیروی برق فارس میگوید: توان تولید برق نیروگاههای خورشیدی را به ازای هر ۱٠ متر مربع مساحت، معادل یک کیلووات است که برای یک فضای ۵٠ متر مربعی، امکان نصب ۵ کیلووات نیروگاه خورشیدی وجود دارد و در یک ساختمان تک واحدی تا برجهای چند طبقه قابل اجرا بوده و هزینهای در حدود ۲٠٠ میلیون تومان را در بر خواهد داشت.
بنابراین در زمان اوج مصرف تابستان، هر نیروگاه خورشیدی پنج کیلوواتی تقریباً معادل مصرف یک واحد مسکونی برق تولید میکند. اگر تنها ۲۰ درصد ساختمانهای شهرهای بزرگ مجهز به پنل خورشیدی شوند، فشار بر شبکه برق در ساعات اوج مصرف به شکل محسوسی کاهش پیدا میکند و احتمال اعمال خاموشی به حداقل میرسد.
به گفته کارشناسان، این موضوع دقیقاً در راستای سیاستهای کلان کشور برای افزایش امنیت انرژی و تابآوری زیرساختهای حیاتی قرار دارد.
مزیت فنی نیروگاههای خورشیدی؛ برق حتی در زمان قطع شبکه
یکی از ویژگیهای فنی مهم نیروگاههای خورشیدی، امکان استفاده از اینورترهای هیبریدی و سیستمهای ذخیرهسازی انرژی است. این تجهیزات به سامانه خورشیدی اجازه میدهند در شرایط قطع شبکه برق نیز به فعالیت خود ادامه دهد.
در سیستمهای متصل به شبکه معمولی، با قطع برق، تولید انرژی نیز متوقف میشود تا از برگشت جریان به شبکه جلوگیری شود. اما در سامانههای مجهز به اینورتر هیبریدی و باتری، برق تولیدی میتواند در داخل ساختمان یا مجموعه صنعتی ذخیره شده و برای مصرف اضطراری استفاده شود.
این قابلیت بهویژه برای مراکز حیاتی مانند بیمارستانها، مراکز داده، صنایع حساس و زیرساختهای ارتباطی اهمیت بالایی دارد. در چنین شرایطی نیروگاههای خورشیدی میتوانند به عنوان یک منبع پشتیبان برق در زمان بحران عمل کنند.
کارشناسان معتقدند توسعه ریزشبکهها که ترکیبی از نیروگاههای خورشیدی، ذخیرهسازهای انرژی و سیستمهای هوشمند مدیریت مصرف هستند، میتواند در آینده ساختار شبکه برق کشور را مقاومتر کند.
جهش جهانی انرژی خورشیدی؛ پیامی روشن برای ایران
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر (IRENA)، در سال ۲۰۲۴ حدود ۹۲.۵ درصد از رشد ظرفیت تولید برق جهان مربوط به انرژیهای تجدیدپذیر بوده است که بخش عمده آن به انرژی خورشیدی اختصاص دارد.
در این سال ظرفیت انرژی خورشیدی جهان ۴۵۱.۹ گیگاوات افزایش یافته که معادل رشد ۳۲ درصدی در یک سال است. این آمار نشان میدهد خورشید به مهمترین موتور توسعه برق در جهان تبدیل شده است.
نکته مهم دیگر در این گزارش، رشد قابل توجه سامانههای خارج از شبکه (Off‑Grid) است؛ سامانههایی که بدون وابستگی به شبکه سراسری برق کار میکنند و در بسیاری از کشورها برای افزایش امنیت انرژی مورد استفاده قرار میگیرند.
کشورهایی که امروز در حال سرمایهگذاری سنگین روی انرژی خورشیدی هستند، فقط به دنبال برق ارزان نیستند؛ بلکه به دنبال امنیت انرژی در دهههای آینده هستند. اگر کشوری مانند ایران با این میزان تابش خورشید از این فرصت استفاده نکند، عملاً از اقتصاد انرژی آینده عقب خواهد ماند.
هوش مصنوعی و مدیریت هوشمند نیروگاههای خورشیدی
همزمان با توسعه انرژی خورشیدی در جهان، فناوریهای دیجیتال نیز نقش مهمی در افزایش بهرهوری این نیروگاهها پیدا کردهاند. یکی از مهمترین این فناوریها هوش مصنوعی در مدیریت شبکه برق است. ترکیب دو فناوری انرژی خورشیدی و هوش مصنوعی میتواند بخشی از مشکل ناترازی برق کشور را کاهش دهد.
در نیروگاههای خورشیدی، الگوریتمهای هوش مصنوعی میتوانند وظایفی مانند پایش لحظهای تولید، پیشبینی میزان تابش خورشید، مدیریت بار شبکه و برنامهریزی تعمیرات تجهیزات را انجام دهند. این فناوریها علاوه بر افزایش راندمان تولید برق، هزینههای بهرهبرداری را نیز کاهش میدهند.
در استانهایی مانند اصفهان که بار مصرف صنعتی بالایی دارند، استفاده از سامانههای هوشمند میتواند به مدیریت دقیقتر مصرف و تولید برق کمک کند.
افزایش مصرف برق و ضرورت حرکت به سمت تولید خانگی
رشد سریع مصرف برق در سالهای اخیر یکی از مهمترین چالشهای صنعت برق ایران است. مدیرعامل شرکت توزیع برق فارس در گفتوگو با خبرنگار مهر اعلام کرده که مصرف برق کشور در سال ۱۴۰۳ حدود ۶۴۰۰ مگاوات افزایش یافته؛ رقمی که معادل ظرفیت چند نیروگاه بزرگ حرارتی است.
در چنین شرایطی توسعه تولید پراکنده، بهویژه در بخش خانگی، میتواند بخشی از فشار بر شبکه را کاهش دهد. بر اساس سیاستهای وزارت نیرو، یکی از راهکارهای مدیریت مصرف، هدایت مشترکان پرمصرف به سمت احداث نیروگاههای خورشیدی کوچک است.
به گفته کارشناسان، اگر حتی درصد محدودی از مشترکان پرمصرف اقدام به نصب نیروگاه خورشیدی روی پشتبام منازل خود کنند، در ساعات اوج مصرف تابستان بخش قابل توجهی از بار شبکه کاهش پیدا میکند.
نیروگاههای خورشیدی صنعتی؛ راهکاری برای کاهش خسارت خاموشی
در بخش صنعت نیز مسئله تأمین برق پایدار اهمیت ویژهای دارد. قطعی برق در سالهای اخیر خسارتهای قابل توجهی به برخی صنایع وارد کرده و همین مسئله توجه به نیروگاههای اختصاصی را افزایش داده است.
ارسلان ازهاری معاون هماهنگی امور اقتصادی و توسعه منطقهای استاندار کردستان با اشاره به ضرورت احداث «شهرکهای خورشیدی صنعتی» گفته است: برای جلوگیری از خسارت ناشی از خاموشی در کارخانهها، صنایع باید بخشی از برق مورد نیاز خود را از طریق نیروگاههای خورشیدی تأمین کنند.
نیروگاههای خورشیدی صنعتی معمولاً در مقیاس چند مگاوات احداث میشوند و علاوه بر تأمین بخشی از مصرف کارخانه، میتوانند برق مازاد خود را نیز به شبکه سراسری بفروشند.
اقتصاد انرژی خورشیدی؛ بازگشت سرمایه و چالش هزینه اولیه
یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده در توسعه انرژی خورشیدی، اقتصاد سرمایهگذاری در این بخش است. در سالهای اخیر دولت با افزایش نرخ خرید تضمینی برق خورشیدی تلاش کرده جذابیت سرمایهگذاری در این حوزه را افزایش دهد.
بر اساس مصوبه جدید، نرخ خرید تضمینی برق نیروگاههای خورشیدی خانگی حدود ۵۳ درصد افزایش یافته و برای نیروگاه پنج کیلوواتی به حدود ۳۸ هزار و ۲۰۰ ریال رسیده است. قرارداد خرید برق نیز به مدت ۲۰ سال منعقد میشود و هر سال متناسب با نرخ تورم تعدیل خواهد شد.
این شرایط باعث شده دوره بازگشت سرمایه برای نیروگاههای خورشیدی خانگی به حدود چهار سال برسد؛ رقمی که از نظر اقتصادی برای بسیاری از خانوارها جذاب محسوب میشود.
مانع اصلی توسعه؛ هزینه بالای احداث نیروگاه خورشیدی
با وجود جذابیت اقتصادی در بلندمدت، هزینه اولیه احداث نیروگاه همچنان مهمترین مانع توسعه انرژی خورشیدی در کشور است.
- هزینه هر کیلووات نیروگاه خورشیدی خانگی حدود ۴۰ میلیون تومان است
- یک نیروگاه پنج کیلوواتی حدود ۲۰۰ تا ۲۲۰ میلیون تومان هزینه دارد
- احداث هر مگاوات نیروگاه خورشیدی صنعتی نیز بین ۱۲ تا ۱۵ میلیارد تومان سرمایه نیاز دارد
کارشناسان معتقدند اگر دولت تسهیلات بانکی کمبهره یا یارانههای سرمایهگذاری در این بخش را افزایش دهد، توسعه انرژی خورشیدی میتواند با سرعت بسیار بیشتری در کشور گسترش یابد.
تجربههای موفق مردمی؛ از بناب تا خوزستان
در برخی مناطق کشور، اجرای طرحهای حمایتی باعث افزایش استقبال مردم از نیروگاههای خورشیدی شده است. فرماندار بناب این شهرستان را یکی از مستعدترین مناطق کشور برای توسعه انرژی خورشیدی دانسته و از افزایش استقبال مردم از تسهیلات دولتی در این حوزه خبر داده است.
در استان خوزستان نیز طی سالهای اخیر طرحهایی برای نصب پنلهای خورشیدی در مناطق عشایری و برای خانوارهای کمبرخوردار اجرا شده است. در برخی مناطق این استان پنلهای خورشیدی ۱۰۰ واتی برای تأمین برق خانوارهای عشایری نصب شده و بخشی از نیازهای اولیه آنها را تأمین میکند.
به گفته مسئولان محلی، این طرحها علاوه بر تأمین برق پایدار، میتواند منبع درآمدی برای خانوارهای کمبرخوردار از طریق فروش برق به شبکه ایجاد کند.
آینده انرژی ایران؛ خورشید به عنوان ستون امنیت انرژی
مجموعه تحولات جهانی، ظرفیت بالای تابش خورشیدی در ایران و فشار روزافزون بر شبکه برق نشان میدهد انرژی خورشیدی میتواند در سالهای آینده به یکی از ستونهای اصلی تأمین برق کشور تبدیل شود.
با این حال کارشناسان تأکید میکنند تحقق این هدف نیازمند چند اقدام اساسی است؛ از جمله افزایش تسهیلات مالی برای احداث نیروگاههای خورشیدی، توسعه فناوریهای ذخیرهسازی انرژی، و تسهیل قوانین برای جذب سرمایهگذاران داخلی و خارجی.
در چنین شرایطی نیروگاههای خورشیدی میتوانند فراتر از یک منبع تولید برق، به ابزاری راهبردی برای تقویت پدافند غیرعامل و افزایش تابآوری زیرساختهای حیاتی کشور تبدیل شوند؛ ابزاری که در روزهای بحران، روشن ماندن چراغ خانهها، صنایع و مراکز حیاتی را تضمین میکند.
۱۰:۳۸ - ۱۴۰۵/۰۱/۱۷
نظر شما