«نشست پنهان» تهدیدی جدی برای نقش‌جهان؛ اقدام فوری نیاز است

خبرگزاری مهر،گروه استان‌ها، کوروش دیباج: در روزهایی که نگاه عمومی بیشتر به ظاهر باشکوه میدان نقش‌جهان دوخته شده، گزارش‌های فنی از درون بناهای صفوی تصویری متفاوت و نگران‌کننده ارائه می‌کنند. تشدید انحراف برخی ستون‌های سنگی شبستان شرقی گنبدخانه مسجد جامع عباسی، ترک‌های رو به گسترش در عالی‌قاپو و خمیدگی ستون‌های چهلستون در اثر موج انفجار حملات هوایی رژیم صهیونیستی و آمریکا به ساختمان استانداری اصفهان در جنگ رمضان نشانه‌هایی هستند که متخصصان سازه‌های تاریخی آنها را زنگ خطر تغییر رفتار سازه‌ای در یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های ثبت جهانی کشور می‌دانند.

با وجود آنکه این بناها قرن‌ها در برابر فرسایش و رویدادهای گوناگون ایستادگی کرده‌اند، تغییرات جدید نشان می‌دهد که نیروهای ناپیدا در زیر و پیرامون میدان در حال تأثیرگذاری بر ساختارهایی هستند که بنیان آنها با ظرافت و دقت مهندسی صفوی بنا شده است. خبرگزاری مهر در گزارش پیش رو ابعاد فنی این آسیب‌های نگران‌کننده در اثر حملات هوایی رژیم صهیونیستی و آمریکا در جنگ رمضان را بررسی کرده است.

تغییرات میلی‌متری که تعادل گنبد را بر هم می‌زند

سامان بهرامی، کارشناس سازه‌های تاریخی و عضو هیئت علمی مهندسی عمران، نخستین نکته قابل توجه را حساسیت بالای گنبدها و ستون‌های باربر در بناهای سنتی می‌داند.

وی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: در سازه‌های تاریخی، ارتباط میان ستون‌ها و گنبدها نوعی پیوستگی سازه‌ای است که کوچک‌ترین تغییر در زاویه یا موقعیت یک جزء می‌تواند مسیر انتقال نیرو را تغییر دهد. گنبد مسجد جامع عباسی یک گنبد دوپوسته با رفتار فشاری غالب است و ستون‌های اطراف آن نقش اساسی در انتقال بارهای محوری و کنترل رانش جانبی دارند. وقتی یکی از ستون‌ها بین یک و نیم تا دو سانتی‌متر از محور خود منحرف می‌شود، این جابه‌جایی از نظر سازه‌ای کوچک به نظر می‌رسد اما در سازه‌های سنتی با وزن بسیار زیاد گنبد و حساسیت پوسته‌ها، چنین تغییر اندکی می‌تواند الگوی تنش در کل سامانه را دگرگون کند.

این کارشناس سازه‌ای در ادامه توضیح داد: نکته مهم این است که گنبدهای تاریخی نسبت به نیروهای کششی بسیار حساس‌اند و اگر ستون انحراف پیدا کند، بخشی از نیروی فشاری از مسیر عمودی خود خارج شده و ترکیبی از فشار و کشش در مسیر جدید ایجاد می‌شود. پوسته بیرونی گنبد مسجد جامع عباسی اصفهان متکی بر سیستم آجرچینی سنتی با ملات آهکی است و این مصالح توان تحمل کشش بالا ندارند. بنابراین هر تغییر کوچک در تراز یا شاقولی بودن ستون‌ها می‌تواند نقطه‌های ضعف جدیدی در پوسته گنبد به وجود آورد که در کوتاه‌مدت قابل مشاهده نیست اما در میان‌مدت خطر ایجاد ترک‌های خزنده یا ریزش بخشی از پوشش گنبد را افزایش می‌دهد.

بهرامی مسئله دیگری را نیز تشریح کرد: رفتار سازه‌های تاریخی به‌صورت تدریجی تغییر می‌کند و برخلاف سازه‌های فولادی مدرن که سریع واکنش نشان می‌دهند، در بناهای سنتی فرایند آسیب‌دیدگی ماهیتی تأخیری دارد. ستون‌ها ابتدا در برابر فشارهای جدید تغییرات بسیار جزئی نشان می‌دهند و سپس در ماه‌ها و سال‌های بعد اثر این تغییرات در گنبد یا طاق‌ها آشکار می‌شود. به همین دلیل است که مشاهده انحراف با چشم غیرمسلح به این معناست که مقدار جابه‌جایی واقعی، احتمالاً در مرحله‌ای پیشرفته‌تر از آن چیزی است که ظاهراً دیده می‌شود.

وی همچنین با اشاره به اهمیت پایش دقیق خاطرنشان کرد: چنین اتفاقاتی بدون نصب حسگرهای حرفه‌ای قابل کنترل مؤثر نیست. سازوکار انحراف فعلی نیازمند مدل‌سازی عددی و برداشت‌های لیزر اسکن سه‌بعدی است تا مشخص شود مسیر احتمالی پیشروی انحراف در سال‌های آینده چگونه خواهد بود.

وی تأکید کرد: اگر این روند با داده‌های مستمر کنترل نشود، ممکن است گنبد در نقطه‌ای دچار ناپایداری موضعی شود که ترمیم آن بسیار دشوارتر از تثبیت امروز است.

فرونشست و چرخه‌ای که از سطح زمین آغاز می‌شود

از نگاه کارشناسان زمین‌شناسی، تغییرات ستون‌ها و ترک‌های جدید عالی‌قاپو و چهلستون فقط به سازه محدود نمی‌شود.

فرزاد امینی، متخصص ژئوتکنیک و عضو گروه مهندسی زمین، یکی از عوامل اصلی این وضعیت را فرونشست تدریجی زمین در محدوده میدان نقش‌جهان می‌داند.

وی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: فرونشست در اصفهان مسئله‌ای شناخته‌شده است اما اهمیت آن زمانی چشمگیر می‌شود که در نزدیکی سازه‌های تاریخی با زیرساخت بسیار حساس رخ دهد. میدان نقش‌جهان بر بستری قرار دارد که لایه‌های ریزدانه و کم‌تراکم در زیر آن گسترده شده و تغییرات سطح آب زیرزمینی در سه دهه اخیر موجب کاهش مقاومت این لایه‌ها شده است. زمانی که خاک زیر ستون‌ها نشست نامتقارن پیدا کند، ستون رفتار خمشی تدریجی نشان می‌دهد و این پدیده همان انحرافی است که اکنون در برخی ستون‌های مسجد جامع عباسی و چهلستون گزارش شده است.

وی ادامه داد: گزارش‌های موجود درباره جابه‌جایی‌های هفت سانتیمتری ستون‌های شبستان مسجد در جنگ رمضان نشان می‌دهد که این منطقه ظرفیت نشست نامتقارن بالایی دارد. این مقدار جابه‌جایی در بناهای تاریخی به معنی کاهش سختی موضعی در خاک زیرپی است. هنگامی که پی‌های سنتی که عمدتاً از آجر و ملات آهکی تشکیل شده‌اند روی چنین خاکی قرار می‌گیرند، در برابر نشست‌های ناهمگون توان توزیع یکنواخت بار را ندارند. در نتیجه بخش‌هایی از پی دچار فشار بیش‌ازحد می‌شود و بخشی دیگر از بار تهی می‌گردد. چنین الگویی موجب می‌شود ستون‌ها در طول زمان از محور خود خارج شوند.

امینی در بخش دیگری از تحلیل خود گفت: تغییرات کوچک گزارش‌شده در چهلستون بسیار معنادار است زیرا ستون‌های چوبی این بنا برخلاف ستون‌های سنگی یا آجری در برابر رطوبت حساس‌ترند و این رطوبت طی سال‌های اخیر به دلیل تغییر اقلیم و کاهش جریان‌های زیرسطحی رفتار متفاوتی نسبت به گذشته داشته است. چوب در برابر تغییرات رطوبتی دچار انبساط و انقباض می‌شود و زمانی که این تغییرات با نشست زمین ترکیب شود، احتمال خمیدگی ستون‌ها افزایش می‌یابد.

وی تاکید کرد: این خمیدگی‌ها در ظاهر کم‌اهمیت به نظر می‌رسند اما در سازه‌های تاریخی که اتصالات صلب مدرن ندارند، هر خمیدگی کوچک به تغییرات بزرگ‌تری در سقف‌ها، طاق‌ها و دیوارهای جانبی منجر می‌شود.

این مدرس دانشگاه تصریح کرد: بر اساس اصول ژئوتکنیک، فرونشست یک پدیده پیوسته است و قطعاً با یک بار اندازه‌گیری نمی‌توان وضعیت را تشخیص داد. برای میدان نقش‌جهان باید شبکه‌ای از نقاط پایش دائمی نصب شود تا سرعت نشست و جهت جابه‌جایی مشخص شود. داده‌های ماهواره‌ای InSAR می‌توانند تکمیل‌کننده این اطلاعات باشند و نشان دهند که چه بخش‌هایی از میدان در معرض نشست سریع‌تر قرار دارند. بدون این داده‌ها پیش‌بینی آینده ستون‌ها ممکن نیست و هرگونه تصمیم مرمتی می‌تواند ناقص یا حتی مضر باشد.

موج انفجار و تأثیر آن بر گچبری‌ها و کاشی‌کاری‌های صفوی

در کنار عوامل داخلی زمین، برخی متخصصان مرمت نیز نقش رویدادهای ناگهانی مانند موج انفجار را در آسیب‌های اخیر قابل توجه می‌دانند.

شیرین رادمنش، متخصص مرمت تزئینات تاریخی، با اشاره به ماهیت ظریف تزئینات صفوی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: موج انفجار پدیده‌ای است که حتی اگر مستقیماً به سازه برخورد نکند، فشار لحظه‌ای آن می‌تواند لایه‌های سطحی بناهای تاریخی را دچار آسیب کند. بسیاری از تزئینات مسجد جامع عباسی اصفهان و عالی‌قاپو شامل لایه‌های گچبری بسیار ظریف، رنگ‌پردازی سنتی خشک، کاشی‌کاری هفت‌رنگ و معرق هستند که چسبندگی آنها به بستر زیرین در طول قرن‌ها کاهش یافته است. موج انفجار با ایجاد ارتعاش کوتاه‌مدت اما شدید، می‌تواند پیوند ضعیف‌شده میان لایه‌های تزئینی و بستر اصلی را دچار گسست کند.

وی توضیح داد: آسیب‌های ناشی از موج انفجار بلافاصله دیده نمی‌شوند و این نکته بسیار مهمی است. در بسیاری از کشورها مانند سوریه، عراق ، تجربیات مرمت نشان داده که لایه‌های رنگ، گچ یا کاشی در هفته‌ها و ماه‌های بعد از انفجار شروع به جدایش می‌کنند. دلیل این امر آن است که فشار واردشده در لحظه انفجار در قالب ترک‌های مویی یا شکست‌های بسیار ظریف در لایه‌های زیرین پنهان می‌ماند و سپس با تغییرات دما و رطوبت گسترش می‌یابد. در عالی‌قاپو این احتمال وجود دارد که ترک‌های عمیق‌تر روی سطوح تزئینی نتیجه همین پدیده باشد.

رادمنش در ادامه افزود: بسیاری از سقف‌ها در عالی‌قاپو از نوع نقاشی‌های مستقیم روی بستر گچی هستند و نسبت به ضربه‌های غیرمستقیم بسیار آسیب‌پذیرند. هنگامی که ستون‌های حامل سقف حتی چند میلی‌متر تغییر مکان دهند، نیروهای جدیدی در سقف ایجاد می‌شود که به شکل ترک‌های شعاعی یا افقی ظاهر می‌شود. اگر موج انفجار هم‌زمان با این جابه‌جایی‌های کوچک رخ داده باشد، امکان تشدید آن ترک‌ها وجود دارد. این مسئله نیازمند بررسی‌های دقیق میکروسکوپی و مستندسازی پیشرفته است.

وی همچنین به مسئله‌ای اشاره کرد که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد؛ تزئینات تاریخی فقط به موج انفجار واکنش نشان نمی‌دهند بلکه لرزش‌های حاصل از عبور خودروهای سنگین، صدای بیش‌ازحد در مراسم‌، و نوسانات رطوبتی نیز در افزایش آسیب نقش دارند. در مجموعه نقش‌جهان، با وجود حفاظت‌های موجود، هنوز برخی عوامل محیطی فشار مضاعفی بر تزئینات وارد می‌کنند و این عوامل در کنار موج انفجار می‌توانند شرایط را برای آسیب دیدن بخش‌هایی از تزئینات فراهم کنند.

نیاز فوری به پایش علمی و برنامه‌ریزی پایدار

با توجه به مجموعه عوامل سازه‌ای، ژئوتکنیکی و تزئینی، پرسش اصلی این است که برای جلوگیری از تداوم آسیب‌ها چه اقداماتی ضروری است.

یاسر هدایتی، متخصص پایش سازه‌های تاریخی، این موضوع را از زاویه فناوری بررسی می‌کند و در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: در حال حاضر بناهای مجموعه نقش‌جهان به روش‌های دستی و سنتی پایش می‌شوند. این روش‌ اگرچه سابقه طولانی دارد اما برای بناهایی با این سطح از حساسیت کافی نیست. سازه‌هایی که در معرض نشست، ارتعاش، تغییر زاویه ستون و ترک‌های خزنده‌اند باید مجهز به ابزارهای پایش مداوم باشند. این ابزارها شامل حسگرهای شتاب‌سنج، کرنش‌سنج، لرزه‌نگارهای سطحی، سنسورهای انحراف‌سنج و سیستم‌های DIC برای تشخیص تغییرات سطحی هستند.

هدایتی بیان کرد: سیستم پایش سازه‌ای در کشورهای صاحب تجربه مانند ایتالیا، ژاپن و فرانسه به‌صورت روزانه داده‌ها را جمع‌آوری می‌کند و اگر رفتار سازه از الگوی تعریف‌شده خارج شود، هشدار فوری صادر می‌شود. در ایران نیز این فناوری در دسترس است اما به دلیل هزینه و محدودیت‌های اجرایی به شکل گسترده در بناهای تاریخی به‌کار نرفته است. در نقش‌جهان، تجهیز ستون‌های حساس مسجد جامع عباسی اصفهان و عالی‌قاپو به سنسورهای انحراف‌سنج می‌تواند نخستین گام مؤثر باشد. این سنسورها هر تغییر زاویه حتی در حد کسری از میلی‌متر را ثبت می‌کنند و اجازه می‌دهند مرمت‌گران پیش از گسترش آسیب وارد عمل شوند.

وی همچنین تأکید کرد: پایش علمی باید بخشی از یک طرح جامع باشد نه اقدامی مقطعی. داده‌های پایشی زمانی ارزشمند می‌شوند که در یک بازه بلندمدت گردآوری شوند. برای نقش‌جهان باید نقشه‌ای جامع از همه نقاط حساس بنا تهیه و برای هر نقطه دستگاه مناسب نصب شود. با استفاده از پردازش این داده‌ها می‌توان مدل‌های پیش‌بینی‌گر ایجاد کرد و فهمید که اگر روند انحراف به همین شکل ادامه یابد، چه بخش‌هایی در پنج یا 10 سال آینده در معرض خطر بیشتری قرار خواهند گرفت.

هدایتی به نکته مهمی نیز اشاره کرد؛ استفاده از فناوری‌های نوین نباید به معنای کنار گذاشتن روش‌های سنتی مرمت باشد. ترکیب داده‌های علمی با تجربه مرمتگران سنتی بهترین نتیجه را خواهد داشت. زیرا بسیاری از پدیده‌ها مانند رفتار ملات‌های آهکی یا واکنش آجرهای دست‌ساز به تغییرات محیطی هنوز با روش‌های کلاسیک بهتر تحلیل می‌شود.

حال چه باید کرد؟

در پایان می‌توان گفت مجموعه گزارش‌های اخیر از نقش‌جهان نشان می‌دهد که ظاهر آرام میدان نمی‌تواند پنهان‌کننده نیروهای پنهانی باشد که در حال اثرگذاری بر ستون‌ها، گنبدها و تزئینات برجسته آن هستند. تغییرات میلی‌متری، نشست زمین، ارتعاش‌های ناگهانی و کاستی‌های تجهیزات پایشی، همگی عواملی‌اند که در صورت بی‌توجهی می‌توانند میراث چهارصد ساله صفوی را در معرض خطر قرار دهند.

کارشناسان معتقدند که اکنون زمان آن است که با رویکردی علمی، چندرشته‌ای و آینده‌نگرانه وارد عمل شد تا از گسترش آسیب‌ها جلوگیری و پایداری گنجینه‌های نقش‌جهان برای نسل‌های آینده تضمین شود.