خبرگزاری مهر-گروه استانها - شیما جرگه: در تقویم ایران دهم اردیبهشت یاد آور روزی است که خلیج فارس از سلطه صد و پانزده ساله بیگانگان رها شد.
اخراج پرتغالی ها از خلیج فارس تنها یک پیروزی نظامی در دوره صفویه نبود ،بلکه نمادی از پایان بیش از یک قرن سلطه بیگانگان بر تجارت ایران به شمار میرود و رویدادی که اینک به عنوان روز ملی خلیج فارس ثبت شده است ریشه در مبارزات مردمی دارد که به تنهایی در برابر تهاجم پرتغالی ها ایستادهاند و تا جایی که میتوانستند در برابر دشمن اجنبی مقاومت کردند.
این پیروزی عظیم روایتی دارد که از سالها پیش از این آغاز شده بود از مقاومت حماسی خواجه عطا در برابر ناوگان آلبوکرک گرفته تا تدبیرهای نظامی امام قلی خان برای اخراج نهایی پرتغالی ها...
در حقیقت خلیج فارس از گذشته تا کنون صحنه ی تجلی و نقش آفرینی اراده های پولادین مردم تاریخ ساز دیار هرمزگان با استعمار گران بوده است و امروز نیز اگر دشمن بخواهد اراده ملت ایران و مدافعان خلیج فارس را محک بزند با شکستی سنگین روبرو خواهد شد.
معرفی دیپلماتی موفق در عصر ابرقدرت بودنِ پرتغالیها
بهروز عباسی مستند ساز و پژوهشگر تاریخ در گفتوگو با خبرنگار مهر، خواجه عطا وزیر باهوش دربار ملوک هرمز را از جمله چهرههای مهم تاریخ جنوب ایران دانست و اظهار کرد: خواجه عطا از نخستین افرادی بود که با استعمارگران پرتغالی مقابله کرد و متوجه نیت شوم آنها برای خرابی اقتصاد پویای جزایر در خلیج فارس شد.
وی افزود: خواجه عطا با دیپلماسی موفق توانست بین فرماندهان نظامی پرتغالی اختلاف بیندازد و آنها را مجبور به عقبنشینی کند. اگرچه پس از مرگ مشکوک او، نیروهای پرتغالی بار دیگر به جزیره هرمز حمله کردند و بیش از یک قرن در آنجا ماندند.
به گفته عباسی، خواجه عطا را میتوان نمونه موفق یک سیاستمدار ایرانی دانست.
چرا پرتغالیها دست از هرمز برنمیداشتند؟
این پژوهشگر تاریخ تأکید کرد: پرتغالیها اهمیت حضور در جزیره هرمز را کاملاً فهمیده بودند و به خوبی میدانستند برای تسلط بر تجارت در خلیج فارس باید جزیره هرمز را اشغال کنند، چرا که تسلط بر این جزیره و در دست گرفتن نظام تجاری ملوک هرمز، یعنی سلطه از بصره تا عمان و شاید هم فراتر از آن.
امامقلیخان تکمیلکننده مأموریت ناتمام
عباسی با اشاره به نقش امامقلیخان از فرماندهان شاه عباس کبیر بیان کرد: حدود صد سال پس از خواجه عطا، امامقلیخان با جمعآوری یک ارتش ملی توانست پرتغالیها را از سراسر خلیج فارس خارج کند. او مدیریت جبهه جنگ را به امامقلیبیگ سپرد و خود دیپلماسی را بر عهده داشت. بدین ترتیب بار دیگر جزیره هرمز به خاک ایران بازگردانده شد و شهر جدیدی تأسیس و توسعه یافت که امروزه بندرعباس نامیده میشود.
اگر مشورت با تاجران جنوب جدی گرفته میشد...
وی تصریح کرد: بندرعباس در خشکی توانست تا حدودی جایگزین جزیره هرمز شود و اقتصاد در سراسر ایران رونق دوباره بگیرد، اما اگر دولت مرکزی در کشتیرانی بهتر عمل میکرد و تاجران موفق جنوب را مورد مشورت خود قرار میداد، شاید وضعیت در جزیره هرمز به شکل بهتری پیش میرفت و این جزیره تاریخی از رونق نمیافتاد.
غربیها چه نوشتند و مهمترین تحلیلها از آنِ کیست؟
این پژوهشگر حوزه تاریخ ور رابطه با منابع تاریخی این دوره گفت: درباره دوره مهم تاریخ ایران از سال ۱۵۰۷ تا ۱۶۲۲ میلادی، آثار بسیاری توسط غربیها نوشته شده است. از نمونه سفرنامههای خواندنی در این خصوص میتوان به سفرنامه دلاواله و سفرنامه فیگوئروآ اشاره کرد.
عباسی افزود: به نظر من مهمترین مطالعات تحلیلی در این دوره تاریخی توسط پروفسور محمدباقر وثوقی، استاد تاریخ دانشگاه تهران، انجام شده است. شناخت دقیق جغرافیایی و معرفی نسخههای خطی از تاریخ خلیج فارس، اهمیت کار استاد وثوقی را بیشتر میکند. گروه ما برای ساخت مستند و پادکستهایی که ارائه میدهیم، از آثار مکتوب ایشان بسیار استفاده میکند.
تاریخ مبارزه با استعمار در جنوب پیوسته است
وی در پاسخ به پرسش آخر درباره پیوستگی تاریخی گفت: تاریخ در هم پیوسته است؛ از مبارزه مردم جنوب با پرتغالیها در عصر صفویه تا مبارزه با استعمارگران در عصر قاجار و بیرون راندن انگلیسیها از جزیره قشم و هنگام در زمان پهلوی اول. این سلسله مبارزات نشاندهنده هوشیاری و غیرت مردم این مرز و بوم در برابر هرگونه سلطه خارجی بوده است.
پژوهشگر تاریخ: پرتغالیها و اسپانیاییها؛ از شمال اروپا تا سواحل ایران
منوچهر بکرانی پژوهشگر تاریخ در گفتگو با خبرنگار مهر به ریشههای حضور استعماری پرتغالیها در ایران پرداخت و ابتدا به همسایگی پرتغال و اسپانیا در جنوب غربی اروپا اشاره کرد و گفت: این کشورها با الهام از تکنولوژی کشتیسازی انگلیس و هلند به قدرت دریایی رسیدند و موج استعمار را آغاز کردند.
بکرانی با بیان اینکه پرتغالیها هدف خود را رسیدن به ایران و چین تعیین کرده بودند، افزود: انگیزه دیگر آنها حضور مسلمانان در اروپا و انتقال علم از شرق به غرب بود، در غیر این صورت اروپاییها هیچ جایگاهی نداشتند.
این پژوهشگر با انتقاد از ضعف دولتهای مرکزی پیش از صفویه تصریح کرد: تا پیش از شاه عباس، پادشاهان نتوانستند ایران را یکپارچه کنند، به همین دلیل پرتغالیها به راحتی وارد ایران شدند و به غارت و اذیت مردم پرداختند.
او تأکید کرد: از دوره شاه عباس به بعد ایران به یک دولت مرکزی قوی تبدیل شد و توانست در برابر استعمارگران بایستد.
وقتی اولین حرکت ضد غرب در ایران طراحی شد
منوچهر بکرانی پژوهشگر تاریخ با اشاره به دورانی که پرتغالیها حضور گستردهای در جنوب ایران داشتند، از جلسهای سری میان بزرگان عصر شاه عباس خبر داد و با نام بردن از میرداماد و شیخ بهایی به عنوان حاضران در این جلسه گفت: این بزرگان تصمیم گرفتند جلوی نفوذ پرتغالیها را بگیرند و اجازه ندهند مردم را یواش یواش از دین خود دور کنند. این اولین حرکت منسجم ضد غرب در تاریخ ایران بود.
بکرانی افزود: در آن زمان دولت مرکزی قدرتمند شده بود و شاه عباس توانست ایران را متحد کند.
بکرانی تأکید کرد: انگلیسیها مقدار زیادی تفنگ و تجهیزات جنگی به ایران آوردند و رقابتی شدید میان انگلیس و روسیه برای جای گرفتن در دربار ایران شکل گرفت، چون ایران دیگر یکپارچه و قدرتمند شده بود و روسها از آن میترسیدند.
به گفته این پژوهشگر، همین رقابت باعث شد کمکهایی نیز به ایران برای حمله به پرتغالیها صورت بگیرد.
از وحشت آلبوکرک از سپاه ۳۰ هزار نفری خواجه عطا تا انتقام امامقلی خان پس از ۱۱۵ سال
مصطفی ترکمانی، دکترای تاریخ و پژوهشگر، در گفتوگو با خبرنگار مهر، به تشریح تهاجم پرتغالیها به جزیره هرمز در سال ۹۱۳ هجری قمری پرداخت و از انگیزههای اقتصادی این تهاجم، نبرد خونین خواجه عطا با ناوگان مجهز پرتغالی و سرانجام اخراج آنها توسط شاه عباس اول و امامقلی خان پس از ۱۱۵ سال سلطه گفت.
دکترای تاریخ: هرموز «نگین زرین انگشتری جهان» و طعمه پرتغالیها
مصطفی ترکمانی تاکید کرد: تصرف جزیره هرمز به وسیله پرتغالیها در سال ۹۱۳ هجری قمری برابر با ۱۵۰۷ میلادی (حدود ۵۲۰ سال پیش) از حوادث مهم تاریخ خلیج فارس محسوب میشود.
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به اینکه پرتغالیها از نخستین اروپاییانی بودند که از مسیرهای دریایی جدید به اقیانوس هند و خلیج فارس رسیدند، گفت: دستیابی به تجارت با مشرقزمین و به دست گرفتن بازار تجارت از مهمترین اهداف آنان بود. جزیره هرمز در دهانه تنگه هرمز، مهمترین بارانداز تجاری خاورمیانه و اقیانوس هند بود و اروپاییان آن را «نگین زرین انگشتری جهان تجارت» مینامیدند.
ترکمانی افزود: دولت پرتغال ناوگانی به فرماندهی آلبوکرک با شش کشتی و ۴۸۰ نفر به خلیج فارس گسیل کرد. آنان پیش از ورود، سواحل عمان را آتش زدند و مردم مقاوم را قتل عام کردند. خواجه عطا، فرمانده هرمز، با اطلاع از این فجایع، سپاهی ۳۰ هزار نفری آماده کرد. آلبوکرک با دیدن این نیروی عظیم جانب احتیاط پیش گرفت، اما سرانجام نبردی خونین درگرفت. ناوگان پرتغالی با داشتن توپخانه و سلاح آتشین، ناوگان سنتی ایرانی را منهدم کرد و پیکرهای صدها ملوان و سرباز ایرانی پارهپاره شد و در دریا مدفون گشت. خواجه عطا به ناچار تسلیم شد و هرمز طعم تلخ حضور بیگانگان را چشید.
پایان ۱۱۵ سال سلطه؛ از قرارداد میناب تا روز ملی خلیج فارس
این دکترای تاریخ تصریح کرد: با روی کار آمدن شاه عباس اول، دوره جدیدی از حضور مؤثر صفویان در خلیج فارس شکل گرفت. شاه عباس، امامقلی خان را مأمور اخراج پرتغالیها کرد. امامقلی خان با آگاهی از ضعف سپاه صفوی در ناوگان دریایی، طی «قرارداد میناب» از ناوگان انگلستان بهره گرفت. سرانجام با ورود سپاه صفوی به جزیره هرمز و نبردی دشوار و خونین، پرتغالیها شکست خوردند و برای همیشه از سواحل و جزایر ایرانی خلیج فارس رانده شدند. به مناسبت این پیروزی که برابر با دهم اردیبهشت است، این روز در تقویم رسمی ایران «روز ملی خلیج فارس» نامگذاری شده است.
۱۳:۲۸ - ۱۴۰۵/۰۲/۱۰
نظر شما