خبرگزاری مهر، گروه استانها- مرجانه حسین زاده: در دهه پر برکت کرامت، عطر دلانگیز یاد و نام حضرت علی بن موسی الرضا (ع) در سراسر ایران، عطرآگین میشود. این ایام، فرصتی است مغتنم تا بار دیگر به دریای بیکران فضائل و سیره نورانی آن امام همام، رجوع کنیم و از چشمه جوشان هدایت و معرفت او جرعهای نوشیم. اما سیره رضوی، تنها متنی مقدس و صرفاً برای مطالعه نیست؛ بلکه گنجینهای است که الهامبخش اندیشهها، چراغ راه زندگی و منبعی غنی برای خلق آثار ماندگار ادبی و پژوهشی بوده است.
در همین راستا و به پاسداشت این ایام خجسته، بر آن شدیم تا سفری به دنیای اندیشه پژوهشگران و نویسندگانی داشته باشیم که سالها در این حوزه تحقیق و قلمفرسایی کردهاند و با دلهای شیدا و قلمهای توانا، گوشههایی از ابعاد شگرف زندگی، علم، اخلاق و مبارزات سیاسی و اجتماعی آن حضرت را بر کاغذ آوردهاند.
امام رضا (ع) و اقناع عقلی
مهدی فردوسی مشهدی، نویسنده، دینپژوه، پژوهشگر و استاد دانشگاه در گفتگو با خبرنگار مهر در پاسخ به این پرسش که کدام بخش از سیره رضوی بیشتر از سایر بخشها توجه او را به خود جلب کرده است، اظهار کرد: در خصوص اخلاق و تاریخ زندگی امام رضا (ع) در سالهای گذشته کارهای ارزشمند بسیاری انجام شده است، اما سیره تربیتی امام هشتم از گذشته برای من بسیار جذاب بوده است. تحقیقاتی هم که طی سالهای گذشته کردهام در حوزه سیره تربیتی ایشان بوده است.
نویسنده، دینپژوه، پژوهشگر و استاد دانشگاه با بیان اینکه امام رضا (ع) به اقناع عقلی و معرفتی مخاطبان اهمیت بسیاری میدادند، گفت: رشد شناختی مخاطبان برای حضرت بسیار مهم بوده، بر اساس این موضوع، چند سال قبل مقالهای تحت عنوان «چگونگی بهرهگیری علی بنموسی الرضا از رسش شناختی در پرورش فقهی ـ اخلاقی» نوشتم که در همایش «تعلیم و تربیت در سیره رضوی» هم برگزیده شد.
وی ضمن تشریح مضمون این مقاله گفت: در بحث تعلیم و تربیت درباره احکام شرعی، همواره به مخاطب میگوییم که باید در این چهارچوب قدم بردارید، این هنجارها وجود دارند و نباید از «علت» و «دلیل» احکام هم پرسیده شود؛ زیرا این احکام تعبدیاند. برای نمونه، به مخاطب میگوییم از چرایی سه رکعت بودن نماز مغرب نپرس یا از چرایی حرام بودن زنا نپرس!
فردوسی مشهدی افزود: این رویکرد باعث تعبدی شدنِ احکام شرعی شده و تعقل و تفکر در آن کمرنگ است و همین تعبدی بودن، توجیهگر التزام به گزارههای فقهی موجود است.
نویسنده، دینپژوه، پژوهشگر و استاد دانشگاه ادامه داد: اما این مقاله بر اساسِ نظریههای جدید روانشناسی در زمینه رشد شناختی کودکان، میگوید کودکان هرچقدر به لحاظ شناختی قانعتر شوند و دلایل یک موضوع (در اینجا حکم شرعی) را بدانند، التزام بیشتری به آن دارند و آن حکم شرعی را درونی میکنند. بنابراین، اگر در زمینه بلوغ شناختی بکوشیم و به جای بهرهگیری از عوامل وادارنده و برانگیزاننده، از عوامل باوراننده استفاده کنیم، زمینه برای تفکر مخاطب و شاید پذیرش او، فراهمتر میشود.
وی بیان کرد: در این مقاله به همین موضوع پرداخته شده است و امام رضا (ع) هم در نامهای که برای محمد بنسنان نوشتهاند، همین رویکرد را داشتهاند.
فردوسی مشهدی بیان کرد: بوجعفر محمّد بنحسن بنسنان زاهری (م ۲۲۰ ق)، راوی بیش از هشتصد روایتِ کتابهای حدیثی شیعه است، اما عالمان شیعه درباره وثاقت وی با یکدیگر اختلاف کردهاند. رجالشناسانی مانند کَشی با نقل گفتاری از صفوان بـنیحیی، او را توثیق کرده و شیخ مفید او را از بزرگان امامیه خوانده و نجاشی نیز او را توثیق کرده و شیخ طوسی در برخی از آثارش، او را ستوده است، اما به هر روی کسانی هم او را «اهل غلو» شمردهاند که این مقاله، با توجه به دیدگاه آن دسته نخست، مستند بودن نامه را مفروض گرفته است.
نویسنده، دینپژوه، پژوهشگر و استاد دانشگاه ادامه داد: در این نامه از قول امام نوشته شده که محمد بنسنان به افراد می گوید «دینداری یعنی التزام به احکام بدون پرسش» اما امام رضا (ع) در پاسخ به ابن سنان میگویند «اگر این را بگویید از ما نیستید، تمام احکام دلیل دارند. احکام تنها برای تعبدورزی تشریع نشدهاند وگرنه، تحلیل حرام و تحریم حلال، رفتار متعبدانهتری به شمار میرفت، هر حکمی، فوایدی عینی دارد».
وی در این خصوص گفت: به عنوان مثال خدا گفته غیبت نکنید و در تشریح آن آمده که به دنبال غیبت کردن، اعتماد از بین میرود و اعتماد سرمایه اجتماعی است؛ یعنی خود پیشوایان به این اقناع عقلی مخاطب توجه داشتند و همواره در تلاش بودند تا از طریق این اقناع عقلی و معرفتی با مخاطب گفت و گو کنند و معتقد بودند ذهن باید نسبت به چرایی حکم، روشن باشد.
فردوسی مشهدی با ذکر مثال دیگری، گفت: امام درباره همجنسبازی گفتهاند «سبب ممنوعیت گرایش جنسی مرد به مرد و زن به زن این است که چنین گرایشی، با گرایش طبیعی مرد و زن به جنس مخالف خود، همسو نیست و افزون بر این، به قطع زادآوری و بحران جمعیتی میانجامد» و پیآمدهای یاد شده در این بخش از گفتار امام، روانشناختی و جامعهشناختی است.
نویسنده، دینپژوه، پژوهشگر و استاد دانشگاه ادامه داد: همچنین درباره روزهداری گفتهاند «سبب [وجوب] روزهداری، تجربه گرسنگی خوردن و تشنگی کشیدن است تا روزهدار خوار و درمانده و شکیبا شود و بدین سبب، مزد گیرَد و از سختیهای دیگر سرای، بیمناک باشد. نیز روزهداری موجب کاهش خواستهای [بدنی] میشود و او را در این سرای، درباره آن سرای پند میدهد تا وضع نابرخورداران و درماندگان هر دو جهان را دریابد» پیآمدهای یاد شده در این بخش از گفتار امام، اخلاقی، اجتماعی، الاهیاتی و روانی است.
وی اظهار کرد: سبب ممنوعیت دزدی این است که به از میان رفتن اموال شخصی و کشته شدن انسانها و دستدرازی و زد و خورد و رشک بردن به دیگری و از میان رفتن کسب و کار میانجامد.
شخصیت علمی امام هشتم
محسن شرفایی، پژوهشگر و نویسنده خراسانی نیز در این باره در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: امام به عنوان ولی خداوند، جانشین منصوب از طرف خدا به دست پیامبر و امامان پیشین، حجت خداوند بر روی زمین برای شیعیاناند. پیوند قلبی ما شیعیان با امامان (ع) بخشی به خاطر علاقه مذهبیمان است از آغاز زندگیما،ن زمانی که به مقام امام علم پیدا میکنیم تا هنگام مرگ ادامه دارد و البته شخصیت جامع الاطرافی که آن بزرگواران دارند.
نویسنده کتاب «کتاب ادیان خراسان در عصر امام رضا (ع)» بیان کرد: از سوی دیگر امام در اندیشه ما، انسان کامل است که همه صفات الهی را دارد. امام همه صفات نیکو و الهی را داشتند حالا بسته به شرایط برخی صفاتشان بیشتر در بین مردم برجسته شدند مثل رافت، علم، سخاوت.
وی ادامه داد: در مورد امام رضا (ع) به طور خاص رافتشان برایم همیشه برجسته است چون اثراتاش را در زندگیام تاکنون دیدهام. از طرف دیگر شخصیت علمی ایشان همیشه برایم قابل توجه بوده است.
شرفایی افزود: بینش من نسبت به این شخصیت بزرگوار، به زمانی برمیگردد که در مقطع کارشناسی در رشته ادیان و مذاهب تحصیل می کردم و از طریق کتاب «عیون اخبار الرضا (ع)» با مناظرات آن حضرت با علمای ادیان و مذاهب آشنا شدم . اینکه آن حضرت با علم فراوان، شجاعت، حلم و اتقان به گفتگو با علمای ادیان از مسیحی، یهودی، زرتشتی و صابئین پرداختند برای من خیلی تاثیرگذار بود.
پژوهشگر و نویسنده خراسانی اظهار کرد: از سوی دیگر این بخش از زندگی امام هشتم، یعنی نیات مامون عباسی از برپا کردن جلسات متعدد با حضور امام رئوف و اتفاقاتی که در این سلسله جلسات افتاد و پاسخ های حضرت هم برایم جذاب بود.
وی با اشاره به درسهای سیره رضوی برای نسل جدید، گفت: سبک زندگی امام رضا علیهالسلام، اگر از دل تاریخ و روایتها استخراج شود، برای نسل جوان امروز بسیار کاربردی و قابل اجرا ست. به نظرم آزاداندیشی و قدرت گفتوگو از مهمترین درسهایی که جوانها میتوانند از سیرهی ایشان بگیرند، امام رضا(ع) با ادیان و اندیشمندان مختلف مناظره میکردند و هیچکس را به خاطر پرسیدن سؤال محدود نمیکردند.
شرفایی با بیان اینکه جوانان باید جرأت سؤال پرسیدن را هم از سیره رضوی بیاموزند، اظهار کرد: این نکتهای بسیار مهم برای نسل جدید است که با مطالعه زندگی امام هشتم، جوانان این مهم را خواهند آموخت، از سویی دیگر سبک زندگی رضوی به ما میآموزد با آدمهایی که مثل ما فکر نمیکنند با احترام گفتوگو کنیم، همینطور اینکه یاد میگیریم تعصب کور، جای رشد را میگیرد.
پژوهشگر و نویسنده خراسانی با اشاره به پیوند «ایمان» با «دانش» در اندیشه امام رضا (ع)، بیان کرد: ایشان به «عالم آل محمد» مشهور بودند چون هم معنویت داشتند و هم دانش روز را جدی میگرفتند. این مسئله به ما میآموزد معنویت و دانش دو جاده جدا نیستند.
وی ضمن تشریح تواضع و رفتار انسانی امام رئوف گفت: امام رضا(ع) با مردم، خدمتکاران، مهمانان و حتی مخالفان با ادب و احترام رفتار میکردند، از این مسئله میآموزیم که مهم نیست چه موقعیتی داریم، انسان بودن و احترام گذاشتن به آدمها هیچوقت از ارزش ما کم نمیکند. از طرفی زندگی ساده، اما باوقار امام رئوف هم درسآموز است، ایشان سادهزیست بودند اما ژولیده و ناهماهنگ نبودند سادگی ایشان همراه با وقار بود. این مسئله هم به ما میآموزد لازم نیست تجملات، هویت ما را بسازد.
شرفایی با اشاره به اهمیت مدیریت خشم و آرامش در بحران، در سیره رضوی گفت: امام مهربانیها در شرایط سخت سیاسی دوران مأمون، با آرامش، صبر و استراتژی رفتار میکردند. نسل جوان با خواندن تاریخ زندگی ایشان خواهد آموخت که واکنشهای احساسی همیشه جواب نمیدهند، قدرت واقعی یعنی مدیریت بحران، نه عصبانیت.
اندیشه مبتنی بر عقلانیت و تفکرِ حضرت
علی جانسکندری، نویسنده و پژوهشگر خراسانی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر در خصوص امام رضا (ع) اظهار کرد: آنچه که در ابتدا درباره حضرت رضا (ع) برای من جالب و جذاب بود، رویکرد عقلانی ایشان به دین و دنیای کنونی ما بود، وقتی به مناظرات حضرت توجه می کنیم میبینیم ایشان چطور با تکیه بر عقلانیت و مبتنی بر تفکر و منابع خودشان، با دیگر سلیقهها و ادیان گفت و گو میکردند و غالبا در این مناظرات پیروز میدان بودند چراکه مبنا «عقلانیت» بود.
نویسنده کتاب «حدیث سلسله الذهب» اظهار کرد: از طرف دیگر بیشترِ روایاتِ ایشان هم، مبنای عقلی دارند، یکی از القاب حضرت عالم آل محمد است، یعنی ایشان فردی ممتاز و اندیشمند هستند و به عنوان مبنای فکری میشود از اندیشه ایشان بهره گرفت.
وی امام رضا (ع) را شخصیتی دانشمند دانست و تصریح کرد: دنیا باید از تفکر ایشان در باب عقلانیت بهره بگیرند.
سکندری در خصوص ترویج سبک رضوی گفت: مسئولان باید سیره رضوی را تبیین و تبلیغ کنند و باید آن را برای نسل جدید آسان کنند. ما به عنوان متولی سخن و پیام امام رئوف باید این نگاه عقلانی امام به دین و دنیا را ترویج کنیم. چرا که نسل جدید جذب کرامات و معجزات امام رضا (ع) نمیشود، نسل جوان نسلی عقلگرا است، پس باید نگاه عقلگرای امام هشتم را در جامعه ترویج کنیم تا نسل جدید هم به سیره رضوی گرایش پیدا کند.
آنچنان که از این گفتگو بر میآید سیره درخشان امام رضا (ع) گنجینهای از درسهای ارزشمند برای نسل جوان امروز است. در عصری که پرسشگری و نیاز به فهم عقلانی بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته، رویکرد امام هشتم در اقناع معرفتی مخاطبان، راهی عملی برای تعمیق باورها و التزام پایدار ارائه میدهد. آزاداندیشی، قدرت گفتوگو با احترام، پیوند عمیق ایمان و دانش، تواضع انسانی، سادهزیستی باوقار و مدیریت آرامش در بحران، از جمله فضائلی هستند که سیره رضوی به نسل جدید میآموزد تا با استواری و بصیرت، مسیر زندگی خود را بسازند. این سیره، نه تنها الهامبخش ذهنها، بلکه چراغ راهی برای ساختن هویتی متعالی و زندگیای معنادار است.
نظر شما