خبرگزاری مهر، گروه استانها- کوروش دیباج: همزمان با برگزاری هفته فرهنگی نکوداشت اصفهان یعنی از ۴ تا ۱۱ اردیبهشت ماه، بار دیگر توجهها به یکی از مهمترین ابعاد کمتر دیده شده تاریخ این شهر، یعنی باستانشناسی شهری، جلب شده است؛ حوزهای که به باور متخصصان میتواند لایههای پنهان تاریخ یکی از کهنترین شهرهای فلات ایران را آشکار کند و درک دقیقتری از روند شکلگیری، شکوفایی و تحولات تمدنی آن ارائه دهد. اصفهان شهری است که در طول تاریخ چندین بار به عنوان پایتخت سیاسی و فرهنگی ایران شناخته شده و همین جایگاه موجب شده است که زیرساختهای تاریخی و فرهنگی آن در گسترهای وسیع در زیر لایههای شهری امروز مدفون شود.
در سالهای اخیر با افزایش پروژههای عمرانی و توسعه شهری، ضرورت توجه به باستانشناسی شهری در اصفهان بیش از پیش مطرح شده است؛ چراکه هرگونه مداخله در بافت شهری بدون در نظر گرفتن پیشینه تاریخی آن میتواند به نابودی بخشی از حافظه تاریخی شهر منجر شود. در همین راستا برخی کاوشهای باستانشناسی بهویژه در محدودههایی مانند گذر کمرزرین، تپه اشرف و محور چهارباغ تلاش کردهاند بخشی از این تاریخ پنهان را آشکار کنند، هرچند به اعتقاد کارشناسان هنوز فاصله زیادی تا شکلگیری یک رویکرد نظاممند در حوزه باستانشناسی شهری در اصفهان وجود دارد.
در این میان، همزمانی طرح دوباره این مباحث با هفته فرهنگی نکوداشت اصفهان فرصتی فراهم کرده است تا اهمیت این حوزه از منظر علمی، مدیریتی و اجتماعی مورد توجه قرار گیرد. باستانشناسان معتقدند این هفته میتواند بستری برای معرفی ظرفیتهای مغفول مانده باستانشناسی شهری باشد و زمینه گفتوگوی جدی میان متخصصان، مدیران شهری و جامعه را درباره ضرورت حفاظت از لایههای تاریخی شهر فراهم کند.
اهمیت باستانشناسی شهری در شناخت هویت تاریخی اصفهان
یاسر جبرئیلی باستانشناس و یکی از سرپرستان کاوشهای گذر کمرزرین در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: اصفهان از معدود شهرهای ایران است که در دورههای مختلف تاریخی چندین بار به عنوان پایتخت انتخاب شده و در متون تاریخی نیز بارها از آن یاد شده است. همین موضوع سبب شده است که اصفهان در دورههایی حتی آوازهای فراتر از مرزهای ایران پیدا کند و در سطح جهانی شناخته شود.
وی با بیان اینکه بخش بزرگی از آثار تاریخی اصفهان هنوز در زیر لایههای شهری مدفون است گفت: در بسیاری از نقاط شهر با اندکی خاکبرداری میتوان به بقایای تاریخی دست یافت. این مسئله نشان میدهد که کل محدوده شهر اصفهان را میتوان به نوعی یک محوطه باستانی گسترده در نظر گرفت که نیازمند توجه جدی در برنامهریزیهای شهری است.
جبرئیلی با اشاره به تهدیدهایی که این محوطههای مدفون را تهدید میکند تصریح کرد: علاوه بر ساختوسازهای شهری، عوامل دیگری نیز به تخریب این لایههای تاریخی دامن میزنند. به گفته او مشکلات اقتصادی و برخی فعالیتهای غیرقانونی از جمله حفاریهای غیرمجاز سبب شدهاند که بخشی از این آثار ارزشمند پیش از آنکه مورد مطالعه علمی قرار گیرند از بین بروند.
این باستانشناس در ادامه با اشاره به وضعیت کنونی محوطههای باستانی در اصفهان توضیح داد: توسعه شهری امری طبیعی است و در طول تاریخ نیز همواره شهرها دچار تغییر و تحول شدهاند، اما مسئله اصلی نحوه مدیریت این تحولات است. به گفته او اگر توسعه شهری بدون در نظر گرفتن لایههای تاریخی انجام شود، بخشهایی از هویت فرهنگی شهر برای همیشه نابود خواهد شد.
وی افزود: در برخی موارد تخریبها به صورت آگاهانه رخ میدهد؛ برای مثال گسترش ساختوسازها در حریم محوطههای تاریخی یا فعالیت افرادی که به دنبال دستیابی به اشیای تاریخی هستند، چنین اقداماتی نه تنها به از بین رفتن آثار میانجامد بلکه دادههای علمی ارزشمندی را که میتواند به شناخت تاریخ شهر کمک کند نیز نابود میکند.
جبرئیلی با اشاره به ظرفیتهای علمی باستانشناسی شهری در اصفهان گفت: این شهر به دلیل سابقه پایتختی در دورههای مختلف، بهویژه در دوره سلجوقیان، میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره ساختارهای سیاسی، اجتماعی و شهری آن دورهها ارائه دهد.
وی تأکید کرد:امپراتوری سلجوقی یکی از مهمترین دورههای تاریخ جهان اسلام به شمار میرود و اصفهان به عنوان پایتخت آن نقش مرکزی داشته است. بنابراین کشف شواهد باستانشناسی مرتبط با این دوره میتواند جایگاه تاریخی شهر را در مطالعات جهانی پررنگتر کند.
جبرئیلی با اشاره به برگزاری هفته فرهنگی نکوداشت اصفهان گفت: این رویداد میتواند فرصت مناسبی برای معرفی نتایج پژوهشهای باستانشناسی شهری باشد. به گفته او در ذهن بسیاری از مردم، تاریخ اصفهان تنها به بناهای شاخصی مانند میدان نقش جهان، مسجد جامع یا کاخ عالیقاپو محدود میشود.
وی ادامه داد: در حالی که بخش بزرگی از تاریخ این شهر در زیر لایههای شهری مدفون است و نتایج کاوشهای باستانشناسی میتواند تصویر کاملتری از گذشته آن ارائه دهد. ارائه این یافتهها در قالب برنامههای فرهنگی میتواند توجه عمومی و مدیریتی را به اهمیت این حوزه جلب کند.
نگاه جامعه و نخبگان به باستانشناسی شهری
بهرام عنانی باستانشناس و مدیر گروه باستانشناسی دانشگاه هنر اصفهان در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ضرورت پرداختن به باستانشناسی شهری در هفته فرهنگی اصفهان اظهار کرد:نخستین گام در این مسیر انجام بررسیهای دقیق باستانشناسی در محدوده شهر است.
وی توضیح داد: در بسیاری از نقاط شهر محوطههایی وجود دارند که از نظر باستانشناسی ظرفیت بالایی برای کاوش دارند، اما هنوز به صورت علمی شناسایی نشدهاند. انجام مطالعات میدانی و بررسیهای سیستماتیک میتواند این نقاط را مشخص کند و زمینه آغاز کاوشهای علمی در آنها را فراهم آورد.
عنانی افزود:در صورت انجام چنین کاوشهایی میتوان برخی از این محوطهها را به سایتموزه تبدیل کرد و آنها را به عنوان بخشی از میراث تاریخی شهر به مردم و گردشگران معرفی کرد.
به گفته او این اقدام میتواند نقش مهمی در تقویت پیوند میان جامعه و تاریخ شهر ایفا کند.
این استاد دانشگاه در ادامه به مسئله نگاه عمومی و حتی تخصصی به باستانشناسی اشاره کرد و گفت: در بسیاری از موارد، حتی در میان برخی متخصصان حوزههای دیگر نیز شناخت دقیقی از کارکردهای باستانشناسی وجود ندارد.
وی معتقد است که بخشی از این مسئله به خود باستانشناسان بازمیگردد، زیرا آنها نتوانستهاند دستاوردهای این علم را به شکل مؤثر به جامعه معرفی کنند. اگر این ارتباط تقویت شود، نگاه جامعه نسبت به باستانشناسی نیز تغییر خواهد کرد.
عنانی همچنین تأکید کرد: اصفهان ظرفیت آن را دارد که به یکی از مراکز مهم باستانشناسی شهری در ایران تبدیل شود. اگر برنامهای منسجم برای شناسایی، کاوش و معرفی محوطههای باستانی شهر تدوین شود، حتی شهرهای دیگر نیز میتوانند از تجربه اصفهان الگو بگیرند.
وی با اشاره به کمرنگ بودن حضور باستانشناسی در برنامههای هفته فرهنگی اصفهان در سالهای گذشته گفت که این حوزه هنوز در فضای فرهنگی شهر جایگاه شایسته خود را پیدا نکرده است. یکی از دلایل این وضعیت، کمبود تعامل میان نهادهای مختلف از جمله شهرداری، میراث فرهنگی و سایر دستگاههای مرتبط است.
اصفهان؛ شهری لایهمند با ظرفیتهای جهانی
علی شجاعی اصفهانی، باستانشناس و عضو هیئت علمی دانشگاه هنر اصفهان نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به انتخاب موضوع باستانشناسی شهری در برنامههای هفته فرهنگی اصفهان، این رویکرد را گامی ارزشمند اما ناکافی دانست و اظهار کرد: شهر اصفهان همانند یک محوطه باستانی لایهمند، قابلیت مطالعه در تمامی نقاط خود را دارد و هرگونه مداخله عمرانی در آن بدون نگاه باستانشناسی میتواند به تخریب بخشی از این حافظه تاریخی منجر شود.
وی افزود: تجربه کاوش در تپههای باستانی نشان داده است که لایهنگاری دقیق میتواند به بازسازی تاریخ زیست انسان کمک کند و همین منطق باید در مواجهه با بافت شهری اصفهان نیز به کار گرفته شود.
این عضو هیئت علمی دانشگاه هنر اصفهان با تأکید بر تمایز اصفهان در مقیاس جهانی تصریح کرد: این شهر نهتنها پاسخگوی نیازهای زیستی ساکنان خود در دورههای مختلف بوده، بلکه همواره با رویکردی فراتر از مرزهای محلی و ملی شکل گرفته و به همین دلیل در زمره شهرهای شناختهشده جهان قرار دارد. در بسیاری از موارد، شناخت جهانی از اصفهان حتی بیش از شناخت از ایران است و این ویژگی، مسئولیت حفاظت از میراث تاریخی آن را دوچندان میکند.
شجاعی اصفهانی با بیان اینکه بخش عمدهای از شواهد زیست گذشته در زیر بافت کنونی شهر قرار دارد، هشدار داد: روندهای توسعهای بدون پیوست باستانشناسی به نابودی این شواهد منجر میشود. وی وضعیت کنونی را نگرانکننده توصیف کرد و گفت که حتی در بافت تاریخی شهر نیز پروژههای ساختوساز بدون توجه کافی به لایههای تاریخی در حال انجام است؛ روندی که به گفته او حسرت از دست رفتن دادههای تاریخی را به دنبال دارد.
این باستانشناس با اشاره به ضرورت نهادینه شدن باستانشناسی شهری در طرحهای توسعه، تأکید کرد: دستیابی به توسعه پایدار در اصفهان بدون توجه به این حوزه امکانپذیر نیست.
وی افزود: در سالهای اخیر تلاشهایی برای وارد کردن مطالعات باستانشناسی در پروژههای شهری انجام شده است، اما این اقدامات هنوز به یک رویه فراگیر تبدیل نشده و بسیاری از کاوشها نیمهتمام رها شدهاند.
شجاعی اصفهانی همچنین به ظرفیتهای مغفولمانده این حوزه در توسعه گردشگری اشاره کرد و گفت: در کنار آثار شاخصی همچون میدان نقش جهان، دهها بنای از دسترفته وجود دارد که در صورت شناسایی و ارائه با رویکرد باستانشناسی شهری، میتواند تجربهای عمیقتر و چندلایهتر برای مخاطبان داخلی و خارجی ایجاد کند. به اعتقاد وی، حتی بازسازی شواهد این آثار میتواند به غنای روایت تاریخی شهر بیفزاید و جذابیت آن را دوچندان کند.
وی در ادامه با انتقاد از کمتوجهی به باستانشناسی در برنامههای هفته فرهنگی اصفهان، این موضوع را ناشی از نهادینه نشدن اهمیت آن در میان متولیان و حتی جامعه علمی دانست و اظهار کرد: بخشی از این وضعیت به سرخوردگی متخصصان بازمیگردد که در سالهای گذشته، تلاشهایشان به نتیجه مطلوب نرسیده است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه هنر اصفهان در پایان بر لزوم تقویت تعامل میان متخصصان، مدیران شهری و نهادهای میراث فرهنگی تأکید کرد و پیشنهاد داد: با برگزاری نشستهای علمی و بازدیدهای میدانی از محوطههای باستانی آگاهی عمومی نسبت به اهمیت این حوزه افزایش یابد و زمینه برای حفاظت مؤثرتر از میراث تاریخی اصفهان فراهم شود.
وی یکی از موثرترین موارد را ایجاد فضاهای نمایشی برای عرضه یافتههای باستانشناسی دانست که در آن جامعه حامی میراث و متخصصان بتواند اهمیت این امر را برای مدیران شهری و مردم غیر متخصص به روشهای مختلف بیان کنند و اظهار امیدواری کرد که با حمایت متولیان امر بتوان اقدامات احداث نخستین موزه باستانشناسی شهری را برپایه یافتههای کاوش محوطۀ کمرزرین به بهربرداری رساند.
باستانشناسی شهری؛ حلقه راهبردی در فهم و حفاظت از هویت تاریخی اصفهان
در مجموع، آنچه از دیدگاه باستانشناسان برمیآید این است که باستانشناسی شهری در اصفهان صرفاً یک فعالیت پژوهشی محدود به کاوشهای موردی نیست، بلکه ابزاری راهبردی برای فهم ساختار تاریخی، تحولات فضایی و تداوم زیست شهری در یکی از کهنترین شهرهای ایران به شمار میرود.
بررسی لایههای مدفون شهر میتواند پیوند میان دورههای مختلف تاریخی اصفهان را آشکار کند و در عین حال مبنایی علمی برای مدیریت توسعه شهری، حفاظت از میراث فرهنگی و حتی تقویت گردشگری فرهنگی فراهم آورد. در چنین چارچوبی، همزمانی طرح مباحث باستانشناسی شهری با هفته فرهنگی اصفهان فرصتی مهم برای جلب توجه جامعه، مدیران و نهادهای علمی به ظرفیتهای کمتر دیدهشده این حوزه است؛ ظرفیتی که میتواند در آینده به یکی از محورهای اصلی شناخت و معرفی هویت تاریخی این شهر بدل شود.
نظر شما