یادداشت مهمان_دکتر ایرج حجازی، نویسنده و پژوهشگر: عصر امامت حضرت علی بن موسیالرضا (ع)، بهویژه مقطع حساس حضور ایشان در مرو، بزنگاهی شگرف در تاریخ تطور تشیع است. مأمون عباسی با طراحی پیچیده ولایتعهدی، در پی آن بود تا با کشاندن امام به قلب دستگاه خلافت، مشروعیتِ از دست رفتهی بنیعباس را بازسازی و حرکتهای علوی را مهار کند. در این فضای آکنده از مراقبتهای امنیتی، امام رضا (ع) با یک کنشگری هوشمندانه، تهدیدِ حضور در دربار را به فرصتی برای جهاد تبیین تبدیل کردند. ایشان منظومهای رسانهای شامل «رسانههای تودهای» (مانند کنش نمادین در نماز عید فطر)، «رسانههای مکتوب» (مکاتبات و ادعیه) و «رسانههای شبکهای» (نظامِ وکالت) را مدیریت میکردند. اما در صدر این منظومه، رسانه نخبگانی یا همان مناظرات علمی قرار داشت؛ تریبونی که مأمون برای فروپاشی پرستیژ علمی امام طراحی کرده بود، اما با قدرتِ «مهندسی معکوس»، به مانیفستِ جهانی حقانیت اهلبیت بدل گشت.
معماری پلتفرم نخبگانی؛ موزاییکی از افکار جهانی
مأمون با زیرکی رسانهای، نخبگانی را برگزیده بود که هر یک قطب فکری دنیای خویش بودند، از «جاثلیق» مسیحی و «رأسالجالوت» یهودی تا «هِربِذ اکبر» زرتشتی و متکلمان زندیقی چون «عمران صابی». این تنوع مدعوین، مناظره را از یک گفتگوی محلی به یک «رویداد رسانهای بینالمللی» ارتقا داد. امام با حضور در این میدان، عملاً در برابر افکار عمومی جهان آن روز قرار گرفتند تا نشان دهند مرجعیت علمی ایشان، مرزی نمیشناسد.
اهداف راهبردی فراتر از پاسخگویی
کنشگری امام در این تریبون، فراتر از یک دفاع ساده بود و ایشان سه راهبرد کلان را پیگیری میکردند. اول تثبیت هژمونی علمی و اثبات اینکه «عالم آل محمد» نه تنها بر وحی، بلکه بر عقلانیت بشری و متون تحریفنشدهی سایر ادیان نیز سیطره دارد. دوم ارائه الگوی گفتگوی تمدنی، امام با رعایت اخلاق مناظره و سعهی صدر، استانداردی از دیالوگ منصفانه را به تاریخ عرضه کردند. و سوم خنثیسازی روایت خلافت چرا که مأمون درصدد بود خود را حامی علم نشان دهد، اما پیروزیهای پیاپی امام، مأمون را از یک خلیفه دانشمند به یک سیاستمدار مستأصل در برابر دریای علم رضوی تنزل داد.
تاکتیکهای اقناعی؛ مهندسی نفوذ در اندیشه خصم
شاهکار ارتباطی امام در این مناظرات، در بهکارگیری تکنیکهای دقیق مخاطبمحور تجلی یافت. امام در مواجهه با پیروان ادیان، از قرآن سخن نگفتند؛ بلکه با تسلطی شگرف، به نسخههای اصیل انجیل و تورات استناد کردند. ایشان در گفتگو با جاثلیق، با استفاده از بشارتهای «فارقلیطا» در انجیل، او را در برابر متن مقدس خودش به اقرار واداشتند. این «خلع سلاح معرفتی»، مخاطب را از موضع گارد دفاعی به موضع پذیرش میکشاند.
آنگاه که مخاطب تغییر میکرد، زبان استدلال امام نیز تغییر میکرد. در برابر «عمران صابی» که منکر ماوراءالطبیعه بود، امام از زبانِ عقل محض و براهین دقیقِ فلسفی بهره بردند. این انعطافپذیری روششناختی، نشاندهندهی اشراف امام بر تمام زبانهای فکری زمانه بود. امام هیچگاه اجازه ندادند مأمون یا مناظرهکنندگان، بحث را به حاشیه برده یا از بنبستهای خود بگریزند. ایشان با طرح سؤالات بنیادین، همواره «دستور کار» جلسه را به سمت تبیین توحید و ضرورت امامت هدایت میکردند.
پیروزی روایت قدسی بر روایت سیاسی
آنچه در مرو رخ داد، تنها پیروزی یک دانشمند بر دانشمندان دیگر نبود؛ بلکه یک «انقلاب رسانهای» در لایهی نخبگانی بود. امام رضا (ع) با استفاده از ابزارِ دشمن، شبکهای از نخبگان را که قرار بود گواهانِ شکست او باشند، به «مبلغانِ» ناخواستهی فضل و عظمت خود تبدیل کردند. این مهندسی معکوس رسانهای ثابت کرد که در تقابل میان عقلانیتِ برآمده از وحی و سیاستِ مبتنی بر فریب، روایتِ حق در صورت بهرهگیری از ابزارهای هوشمندانهی زمانه، همواره پیروزِ میدان خواهد بود. میراث این مناظرات، سندی جاودانه است که برتری مرجعیت علمی اهلبیت را در حافظهی تاریخی جهان ثبت کرد.
منابع:
جباری، محمدرضا. (۱۳۸۲). سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه (ع). قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.- صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا (ع) (ترجمه: محمدتقی اصفهانی). تهران: انتشارات علمیه اسلامیه.- طبرسی، احمد بن علی. (۱۴۰۳ ق). الاحتجاج علی اهل اللجاج. مشهد: نشر مرتضی.- مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ ق). بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نظر شما